શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અર્જુને પોતાના કુટુંબના મૃત્યુ પામેલા સગાઓ માટે યોગ્ય રીતે અંત્યેષ્ટિ સંસ્કાર કર્યા, જેમની વંશપરંપરા હવે તૂટી ગઈ હતી, અને દરેકનું વિધિવત્ ક્રમમાં શ્રાદ્ધ કર્યો. એ સમયે, ભગવાન હરિએ જ્યારે દ્વારકા છોડીને વિદાય લીધી, ત્યારે ક્ષણમાત્રમાં જ સમુદ્રે આખી દ્વારકાને ગરકાવ કરી દીધી—માત્ર ભગવાનના દિવ્ય નિવાસને છોડીને. એ સ્થાન પર ભગવાન મધુસૂદન ચિરંજીવી રીતે વિરાજમાન છે; માત્ર તેમના સ્મરણથી જ સર્વ દુઃખો અને પાપો નાશ પામે છે—તે સ્થાન સર્વ શ્રેષ્ઠ અને શુભ છે. પછી અર્જુને બચી ગયેલી સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વડીલોએ લઈને તેમને ઇન્દ્રપ્રસ્થ લઈ ગયો અને ત્યાં વજ્રને રાજાસન પર બેસાડ્યો. અર્જુનના પિતામહો અને કુટુંબના વડીલોએ પોતાના મિત્રો અને સગાઓના અવસાનના સમાચાર સાંભળી, હે રાજન, તમને વંશના ધારી તરીકે નિમણૂક કરી અને પછી તેઓ સર્વે મહાપ્રસ્થાન પથ પર જતા રહ્યા. જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક ભગવાન વિષ્ણુના જન્મ અને કૃત્યોનું વર્ણન કરે છે, તેને સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. આ રીતે, ભગવાન હરિના મનોહર અવતારો, શૌર્યકથાઓ અને બાળલીલાઓનું શ્રવણ અને પઠન, અહીં કે અન્ય ક્યાંયે પણ, શ્રોતાને પરમ વૈરાગ્યમાર્ગ પર સર્વોચ્ચ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરાવે છે. શરીર, અભિમાન, વધતી ક્રોધ અને કામના વડે, એક આસક્ત મનુષ્ય બીજા એવા જ ઇચ્છાવાન વ્યક્તિઓ સાથે ઝઘડા કરે છે અને પોતાનો વિનાશ કરી નાખે છે. પાંચ મહાભૂતોથી બનેલા શરીરમાં અજ્ઞાની આત્મા વારંવાર ‘હું’ અને ‘મારું’ જેવી ખોટી ધારણાઓમાં ફસાઈ જાય છે, જેના કારણે તેની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થાય છે. જો કોઈ જીવ ફરીથી દુષ્ટ માર્ગે જાય છે અને પેટ અને ઇન્દ્રિયસુખ માટે પ્રયત્ન કરે છે, તો તે ફરીથી અંધકારમાં ડૂબી જાય છે. સત્ય, શુદ્ધિ, દયા, મૌન, બુદ્ધિ, લક્ષ્મી, લજ્જા, કીર્તિ, ક્ષમા, શાંતિ, આત્મસંયમ અને સમૃદ્ધિ—આ બધું દુર્ગુણવાળા લોકોની સંગતિથી ઓછું થઈ જાય છે. કોઈએ પણ ચંચળ, મૂર્ખ, હતાશ, અસંત, દયનીય અથવા રમકડા સમાન સ્ત્રીઓની સંગતિ ન કરવી જોઈએ. મોહ અને બંધન બીજાની તુલનાએ સ્ત્રીઓની સંગતિથી વધારે થાય છે; અને એથી પણ વધુ, એવી સ્ત્રીઓ સાથે જોડાયેલા લોકોની સંગતિથી થાય છે. પ્રજાપતિએ પોતાની જ પુત્રીને જોઈને, જ્યારે તે મૃગની રૂપે હતી, ત્યારે તેના રૂપ પર મોહિત થઈ ગયો અને લજ્જાથી તે પણ હરણ બનીને તેના પાછળ દોડી ગયો. પુન:પુન: ઉત્પન્ન થતા સર્વ જીવોમાં, મારા સિવાય—જેનું મન કદી ચંચળ થતું નથી—એવા નારાયણ ઋષિ સિવાય, મારી માયાથી રચાયેલી એવી સ્ત્રીને કોણ જીતે? મારી માયાની શક્તિ જોઈ લો—સ્ત્રીરૂપે—even દિશા દિગ્વિજયી મહાન પુરુષોને પણ તેના ભ્રૂભંગથી વશ કરી શકે છે. જે કોઈ યોગના સર્વોચ્ચ અવસ્થાએ પહોંચવા ઇચ્છે છે, તેને કદી સ્ત્રીઓની સંગતિ ન કરવી જોઈએ; મારા ભક્તોએ ઘોષણા કરી છે કે આવી સંગતિ તો નરકના દ્વાર સમાન છે. દેવતાઓએ રચેલી સ્ત્રીરૂપી માયા ધીરે-ધીરે નજીક આવે છે; તેને માનવીને માટે મૃત્યુ સમજી લેવી જોઈએ—જેમ ઘાસથી ઢંકાયેલ કૂવો. મુગ્ધ મનુષ્ય તેને પોતાની પત્ની માને છે, જયારે તે તો મારી માયા છે, ગાયરૂપે દેખાય છે; સ્ત્રીસંગથી મનુષ્ય સ્ત્રીયોનિમાં જાય છે અને ઘર, ધન અને સંતાનમાં બંધાઈ જાય છે. એમ સમજી લેવું જોઈએ કે પતિ, સંતાન અને ઘરરૂપે દેખાતી એ સ્ત્રી તો મૃત્યુ જ છે, જે ભાગ્યે મોકલવામાં આવી છે—જેમ શિકારીનું ગીત હરણ માટે મૃત્યુરૂપ છે. જીવાત્મા, જીવિત શરીર લઈને, જગતમાંથી જગતમાં ફરતો રહે છે, અનંત કર્મો કરે છે અને તેમના ફળો અનુભવતો રહે છે. પાંચ મહાભૂત, ઇન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું શરીર જીવ સાથે જોડાયેલું છે; તેનું વિલય એટલે મૃત્યુ અને તેનો પ્રગટાવ એટલે જન્મ. વિષયને ગ્રહણ કરવાની ઇન્દ્રિયો અને ક્ષમતા ગુમાય જાય, ત્યારે તેને વિલય કહે છે; અને વિષયની અનુભૂતિ થવાથી ‘હું’ ભાવ ઉત્પન્ન થાય છે, તેને જન્મ કહે છે. જેમ આંખ અથવા તેના અંગો જોવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે, ત્યારે દ્રષ્ટાની દ્રષ્ટિ શક્તિ સમાપ્ત થાય છે; તેમ બંને અનુકૂળ ન હોય, તો દ્રષ્ટિ સમાપ્ત થાય છે. તેથી, કોઈને પણ ડરવું, દુઃખી થવું કે મૂંઝાવું જોઈએ નહીં; આત્માના પ્રવાસને જાણીને, વિવેકી મનુષ્ય આસક્તિથી મુક્ત રહીને જીવન જીવવો જોઈએ. યોગ અને વૈરાગ્યથી જોડાયેલી, સાચી દૃષ્ટિથી યુક્ત બુદ્ધિ ધરાવવી જોઈએ અને આ માયામય જગતમાં શરીરની ચિંતા કર્યા વિના જીવન વિતાવવું જોઈએ. શુકદેવજી કહે છે: એ રીતે, ગોપીઓ વિવિધ રીતે ગાતી અને વિલાપ કરતી, કૃષ્ણના દર્શન માટે વ્યાકુલ થઈને ઉંચા અવાજે રડતી હતી. ત્યારે, હરિ પોતે તેમની વચ્ચે પ્રગટ થયા—કમળ જેવા મુખ પર સ્મિત, પીળા વસ્ત્રો, માળાથી શોભિત, અને એવા કે જેમને કામદેવ પણ મોહિત થઈ જાય. પ્રીયના પુન:દર્શનથી ગોપીઓના નેત્રોમાં આનંદ ફૂટી નીકળ્યો; એમને લાગ્યું કે જાણે જીવંતપણા ફરી પાછું આવ્યું હોય, અને સૌ એકસાથે ઉભી થઈ ગઈ. એક ગોપીએ આનંદથી હરિના કમળહસ્તને પોતાના જોડેલા હાથમાં પકડ્યો; બીજી ગોપીએ તેમના ચંદનલિપ્ત ભુજાને પોતાના ખભા પર મૂકી દીધો. એક સુશીલ ગોપીએ હરિ દ્વારા ચવાયેલા પાનને પોતાના હાથમાં લઈ લીધું; બીજી, પ્રબળ વાંછાથી વ્યાકુલ, કૃષ્ણના કમળપદને પોતાના સ્તન વચ્ચે મૂકી દીધું. એક ગોપી, ભ્રૂભંગથી વ્યગ્ર, પ્રેમના ઉલ્લાસથી વિમૂઢ, તીવ્ર નજરોથી જાણે કૃષ્ણને મારતી હોય, અને હોઠ નીચે દાંત દબાવી રહી હતી. બીજી ગોપી નિઃશંક દૃષ્ટિથી કૃષ્ણના કમળમુખને નિહાળતી રહી—પોતે તેને પીધા છતાં ક્યારેય તૃપ્ત ન થતી, જેમ વિદ્વાન લોકો તેમના ચરણોમાં ક્યારેય તૃપ્ત થતા નથી. બીજી ગોપી, આંખો બંધ કરીને, કૃષ્ણને આંખોના દ્વારથી પોતાના હૃદયમાં ખેંચી ગઈ અને રોમાંચિત અંગોથી તેમને યોગીની સમાધિ જેવી આનંદમાં લપેટી રહી. કૃષ્ણના દર્શનથી ગોપીઓના હૃદયમાંથી વિયોગની પીડા દૂર થઈ ગઈ—જેમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતાં દુઃખ દૂર થઈ જાય છે—અને સૌમાં આનંદનો મહોત્સવ છવાઈ ગયો. દુઃખથી મુક્ત થયેલી ગોપીઓથી ઘેરાયેલા અચ્યુત ભગવાન વધુ તેજસ્વી લાગતા હતા, જેમ પોતાના શક્તિઓથી સશક્ત મનુષ્ય. પછી ભગવાન ગોપીઓ સાથે યમુનાના રેતાળ કિનારે ગયા, જ્યાં ચમેલી અને મન્દાર ફૂલો ખીલેલા હતા, સુગંધિત પવન વહેતો હતો અને મધમાખીઓ ગુનગુન કરતી હતી. એ સ્થળ શુભ અને શીતલ ચાંદનીથી પ્રકાશિત હતું; કૃષ્ણના ચંચળ હાથે અને તેજસ્વી, નરમ રેતથી શોભિત હતું. ગોપીઓએ પોતાના હૃદયમાંથી વિયોગની પીડા દૂર થયા પછી, જેમ વેદો પોતાના લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે, તેમ પોતાના ઉપરવસ્ત્રોથી, જે તેમના સ્તનના લાલ રંગથી ચિહ્નિત હતા, પોતાના પ્રિય માટે આસન તૈયાર કર્યું. એ આસન પર બેઠેલા ભગવાન, યોગીઓના હૃદયમાં વસતા સ્વામી, ગોપીઓની સભામાં તેજપૂર્વક વિરાજમાન થયા—એવા રૂપમાં કે જે ત્રણેય લોકની લક્ષ્મીનો એકમાત્ર નિવાસ છે.