શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વ્રજના વાસીઓના કલ્યાણરૂપ, કૃષ્ણના દર્શનથી જ બધાં દુઃખો દૂર થઈ જાય છે અને સર્વત્ર મંગલ પ્રસરે છે. ગોપીઓએ પ્રભુને વિનંતી કરી—"હે પ્રિય, તમે અમને મળો ત્યારે જ અમને શાંતિ મળે છે, પણ જ્યારે તમે થોડી ક્ષણ પણ દૂર જાઓ, ત્યારે જ આ વિયોગની આગ શમાય છે." તેમણે પોતાના હ્રદય પર કૃષ્ણના કમળ જેવા સુંદર પગ મૂક્યા, પણ તેમને એ પગની નાજુકતાનો ડર હતો—ક્યાંક વનમાં ચાલતી વખતે尖કાં કાંટા કે પથ્થરો પર પગ મૂકવાથી તમને દુઃખ તો થતું નથી ને? અમારું મન તો માત્ર તમારી સાથે જ બંધાયેલું છે, તમારી વિના ક્યાંય નથી જતું. આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધના "ગોપી ગીત" નામના એકત્રીસમા અધ્યાયનો અંત થયો. કાળક્રમે, જ્યારે શ્રીકૃષ્ણે ધર્તીથી વિદાય લીધી, ત્યારે રામના પત્નીઓએ, વસુદેવજીની પત્નીઓએ, હરિની વહુઓએ—પ્રદ્યુમ્નની પત્નીઓ સહિત—અને કૃષ્ણની પત્નીઓએ, રુક્મિણીજીની આગેવાનીમાં, પતિના શરીરને અંગીકાર કરીને અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો. કૃષ્ણના વિયોગે અર્જુન ખૂબ જ દુઃખી થયા, પણ તેમણે પોતાના પ્રિય મિત્ર કૃષ્ણના ગુણગાન અને ઉપદેશો દ્વારા પોતાને શાંત કર્યા. પોતાના કુટુંબના જે વંશજ નાશ પામ્યા હતા, તેમના અર્જુને યથાવિધી અંત્યેષ્ટિ સંસ્કાર કર્યા. હરિએ છોડેલી દ્વારકા શહેરને, રાજન, એક ક્ષણે જ સાગરે ડૂબાડી દીધી—માત્ર ભગવાનનું દિવ્ય નિવાસ સ્થાન જ બચી ગયું. ત્યાં શ્રીમધુસૂદન ચિરંજીવ છે; તેમની સ્મૃતિથી સર્વપાપ દૂરસ્થ થાય છે, અને તે સર્વ મંગલમાં શ્રેષ્ઠ છે. પછી અર્જુને બચેલા સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વયસ્કોને લઈને ઇન્દ્રપ્રસ્થ પહોંચ્યા અને વજ્રને રાજ્યાભિષેક કર્યો. જ્યારે અર્જુનના પિતામહોએ પોતાના મિત્રોના અવસાનના સમાચાર સાંભળ્યા, ત્યારે તેમણે તમને વંશધાર તરીકે નિમ્યા અને પછી બધા મહાપથ પર ચાલ્યા ગયા. જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર અને કૃત્યોનું પઠન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. શ્રીહરિના મનોહર અવતારો, વિક્રમ અને બાળલીલાઓનું શ્રવણ અને પઠન કરીને મનુષ્યે પરમ વૈરાગ્યમય ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે. જે મનુષ્ય શરીર, અભિમાન, ક્રોધ અને ઇચ્છાથી અન્ય ઇચ્છાવાન વ્યક્તિઓ સાથે ઝઘડો કરે છે, તે પોતાનો નાશ કરે છે. પંચમહાભૂતથી બનેલા શરીરમાં, અજ્ઞાની જીવ 'હું' અને 'મારું' ના મોહમાં ફસાઈ જાય છે, જેના કારણે બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થાય છે. જો જીવ પુનઃ પુનઃ દુષ્ટ માર્ગે ચાલે, માત્ર ઇન્દ્રિયસુખ માટે પ્રયત્ન કરે, તો તે પાછો અંધકારમાં જ જાય છે. સત્ય, શુદ્ધિ, દયા, મૌન, બુદ્ધિ, લક્ષ્મી, લજ્જા, યશ, ક્ષમા, શાંતિ, આત્મસંયમ અને સમૃદ્ધિ—આ બધું દુષ્ટ લોકોના સંગથી ક્ષીણ થાય છે. એટલે, ચંચળ, મૂર્ખ, દુઃખી, અસાધુ, દયનીય અથવા કેવળ રમણિય સ્ત્રીઓના સંગથી દૂર રહેવું જોઈએ. મોહ અને બંધન જેટલું અન્ય કોઈ સંગથી થતું નથી, તેટલું સ્ત્રીઓના સંગથી થાય છે—અને એમાં પણ સ્ત્રીપ્રેમમાં બંધાયેલા લોકોના સંગથી વધારે થાય છે. પ્રજાપતિએ પોતાની જ પુત્રીને, જે મૃગીના રૂપમાં હતી, જોઈને મોહ પામ્યા; તેઓ મૃગ બનીને એને પીછે દોડ્યા અને પછી લજ્જિત થયા. આ સૃષ્ટિમાં, મુનિ નારાયણ સિવાય બીજું કોણ છે જે મારી માયાથી રચાયેલી એવી સ્ત્રીના મોહથી બચી શકે? મારી માયા, સ્ત્રીરૂપે, દિશાજયીઓને પણ વશ કરી લે છે—માત્ર ભ્રૂકું વાળવાથી જ. જે યોગી પરમપદ મેળવવા ઇચ્છે, તેને સ્ત્રીઓના સંગથી હંમેશા દૂર રહેવું જોઈએ; કારણ કે એ સંગ નરકના દ્વાર સમાન છે. દેવોએ રચેલી મારી માયા, સ્ત્રીરૂપે, ધીમે ધીમે નજીક આવે છે—એને ઘાસથી ઢંકાયેલા કૂવામાં જેવા મૃત્યુ સમાન સમજવી. મૂઢ મનુષ્ય સ્ત્રીને પોતાની પત્ની માની લે છે, જયારે એ તો મારી માયા છે, ગાયરૂપે દેખાય છે; એના સંગથી એ સ્ત્રીરૂપમાં જન્મે છે અને ધન, સંતાન અને ઘરથી બંધાઈ જાય છે. એને સમજી લેવું જોઈએ કે પતિ, સંતાન અને ઘરરૂપે જે સ્ત્રી છે, એ પણ કાળરૂપે મૃત્યુ છે—જેમ શિકારીનું ગીત હરણ માટે મૃત્યુ છે. શરીરમાં જીવ જીવંત રહે છે અને એક લોકથી બીજા લોકમાં ફરતો રહે છે, કર્મ કરે છે અને ફળ ભોગવે છે—એમાં વિરામ નથી. પંચભૂત, ઇન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું શરીર જીવને અનુસરે છે; તેનો વિનાશ મૃત્યુ છે અને તેનું પ્રાગટ્ય જન્મ છે. જ્યારે વિષયને ગ્રહણ કરવાની ઇન્દ્રિયો અને વિષય બંને નાશ પામે છે, ત્યારે એને લય કહે છે; અને વિષયના અનુભવથી 'હું'ની કલ્પના થાય છે, એ જન્મ કહેવાય છે. જેમ આંખ કે એની રચના જોવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે, ત્યારે દ્રષ્ટા જોવાનું બંધ કરે છે—એ રીતે બંને અયોગ્ય થાય ત્યારે દ્રષ્ટિ નષ્ટ થાય છે. એથી, કોઈને ભય, દયા કે મૂર્છા રાખવી નહીં; જે આત્માના માર્ગને જાણે છે, એ વૈરાગ્યપૂર્વક અહીં જીવવું જોઈએ. યોગ અને વૈરાગ્યથી યુક્ત, સાચી દૃષ્ટિવાળા, એ જગતમાં શરીરની ચિંતા વિના જીવવું જોઈએ, જે માયાથી રચાયેલું છે. શુકદેવજી કહે છે: આ રીતે ગોપીઓ વિવિધ રીતે ગીત ગાઈ અને કૃષ્ણને જોવા માટે વ્યાકુળ થઈને ઉંચી ઉંચી રડવા લાગી. ત્યારે હરિ, પીળા વસ્ત્રો અને ફૂલમાળાથી સજ્જ, કમળમુખે સ્મિત સાથે, એમની સામે પ્રગટ થયા—જે કામદેવને પણ મોહિત કરે છે. પ્રીયના દર્શનથી ગોપીઓના નેત્ર આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા; બધાજ એકસાથે ઊભી થઈ—as if જીવતાની પાછી આવી ગઈ હોય એમ. કોઈએ આનંદથી હરિના કમળહસ્તને જોડેલા હાથમાં પકડ્યો; બીજીએ એમના ચંદનલિપ્ત ભુજાને પોતાના ખભા પર રાખી. કોઈએ એમણે ચવેલા પાનને પોતાના હાથમાં લીધું; બીજી, વ્યાકુળતાથી, એમના કમળપગને પોતાના હ્રદય પર મૂકી દીધો. એક ગોપી પ્રેમની ઊંચા-નીચા લહેરોમાં દોડી રહી, ભ્રૂકું ચઢાવી, હોઠ નીચે દાંત દબાવી, કટાક્ષથી પ્રભુને માનીને મારવા લાગી. બીજી ગોપી અડગ આંખે એમના કમળમુખને જોયા કરે—જેમ જ્ઞાની ભગવાનના ચરણોમાં તૃપ્ત થતો નથી તેમ, એ પણ તૃપ્ત થતી નથી. બીજી ગોપી, આંખો બંધ કરી, દ્રષ્ટિ દ્વારા પ્રભુને હ્રદયમાં ખેંચી, રોમાંચથી ભરાઈ, યોગીના આનંદમાં એમને હ્રદયે લગાડી. આ રીતે, સર્વે ગોપીઓ કેશવના દર્શનથી પરમ આનંદના ઉત્સવમાં ડૂબી ગઈ, અને વિયોગનું દુઃખ એમણે છોડ્યું—જેમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થવાથી સંસારનું દુઃખ નાશ પામે છે.