શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વનમાં જ્યારે તમે દિવસ દરમિયાન ફરતા હો, ત્યારે જેમને તમારું દર્શન થતું નથી, તેઓ માટે એક ક્ષણ પણ યુગ સમાન બની જાય છે. તમારી વાળની વાંકી લટ અને સુંદર મુખ, જેમને નિરાશ આંખોથી જોવા મળે છે, તેઓના પલકો જ તેમને તમારી છબીથી વંચિત કરી દે છે. હે અવિનાશી! અમે અમારા પતિઓ, પુત્રો, કુટુંબ, ભાઈઓ અને સંબંધીઓને ત્યજી, અંતે તારી પાસે આવી પહોંચી છીએ. તારો માર્ગ જાણીને અને તારા ગીતમાં મોહીત થઈને, રાતે કઈ સ્ત્રી ફરી પોતાના ઘેર પાછી જાય? તારી ગુપ્ત વાતો, હૃદયમાં ઉઠતી પ્રીતિ, હસતું મુખ, પ્રેમભરી નજરો અને તારા વિશાળ વક્ષસ્થળની કાંતિ, હે શ્રીના નિવાસ, અમારું મન વારંવાર તારી આતુરતામાં મગ્ન અને વિમૂઢ કરી દે છે. હે વ્રજવાસીઓ માટે કલ્યાણરૂપ! તારી હાજરી માત્રે જ સર્વ દુઃખોનો નાશ થાય છે અને સર્વત્ર મંગળ ફેલાય છે. તારા પ્રિયજનોના હૃદયમાં તારી વિયોગ વ્યથા હોય, તો કૃપા કરીને થોડીવાર પણ દૂર થા, કેમ કે તારી ગેરહાજરી જ એ વ્યથાનો ઉપચાર છે. હે પ્રિય, અમે ડરે-ડરે તારા કમળ સમાન સુંદર પગ અમારા હૃદય પર રાખીએ છીએ. શું એ કારણે જ તું વનમાં ફરતો રહે છે? શું તારા પગને કાંટા અને પથ્થરો દુઃખ આપતા નથી? અમારું મન, જે તારી પ્રાણશક્તિથી જ જીવે છે, તે તારી પાસેથી કદી દૂર જતું નથી. આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધના પ્રથમ અર્ધના એકત્રીસમા અધ્યાય — 'ગોપીઓનું ગીત' — પૂર્ણ થાય છે. રામજીની પત્નીઓએ તેમના પતિના શરીરને ભેટ આપી અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો; વસુદેવજીની પત્નીઓ, તેમજ હરિના પૌત્રોના પત્નીઓએ પણ તેમ કર્યું; અને કૃષ્ણજીની પત્નીઓ, રુક્મિણીજીની આગેવાનીમાં, પણ આત્માને એકમેક કરીને અગ્નિમાં પ્રવેશી. અર્જુન, પોતાના પ્રિય મિત્ર કૃષ્ણના વિયોગથી વ્યાકુળ, કૃષ્ણના ગીતો અને જ્ઞાનવચનો દ્વારા પોતાને શાંત કર્યા. અર્જુને પોતાના કુટુંબના મૃત્યુ પામેલા સગાંઓના યોગ્ય ક્રિયા-કર્મ કર્યા અને જે વંશ વિનાશ પામ્યા હતા, તેમને પણ યોગ્ય વિધિથી વિદાય આપી. હરિને ત્યજેલી દ્વારકા શહેરને, રાજન, ક્ષણે જ સાગરે ડૂબાડી દીધી, માત્ર ભગવાનનું ભવ્ય નિવાસ સિવાય. ત્યાં, ભગવાન મધુસૂદન સદાયે વર્તમાન છે, સ્મરણ માત્રે સર્વ પાપોનું નાશ કરે છે અને સર્વ મંગલમાં શ્રેષ્ઠ છે. અર્જુને બચેલા સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધોને લઈને ઇન્દ્રપ્રસ્થ પહોંચાડ્યા અને ત્યાં વજ્રને રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યા. પોતાના મિત્રોના અવસાનના સમાચાર સાંભળીને, રાજન, અર્જુનના દાદા-પિતાએ તમને વંશધારી બનાવ્યા અને પછી બધા મહાપ્રસ્થાન પંથે પ્રસ્થાન કર્યા. જે કોઈ શ્રદ્ધાથી વિષ્ણુ ભગવાનના અવતાર અને લિલાઓનું વર્ણન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. આ રીતે, ભગવાન હરિના મનોહર અવતારો, પરાક્રમ અને બાળલીલાઓનું શ્રવણ અને કથન કરવાથી, અહીં કે અન્યત્ર, મનુષ્યને પરમ વૈરાગ્યમાર્ગે શ્રેષ્ઠ ભક્તિ મળે છે. શરીર, અહંકાર, કુપિતતા અને કામના વડે, કામી મનુષ્ય બીજા કામી સાથે વિવાદ કરે છે અને પોતે જ પતન પામે છે. પાંચ મહાભૂતોથી બનેલા શરીરમાં, અજ્ઞાન મનુષ્ય વારંવાર 'હું' અને 'મારું'ના મોહિત વિચારોમાં ફસાઈ જાય છે અને તેનું બુદ્ધિભ્રમ થાય છે. જો જીવ ફરીથી દુષ્ટ માર્ગે જાય છે, તો તે પેટે અને ઇન્દ્રિયસુખ માટે પ્રયત્ન કરે છે અને ફરીથી અંધકારમાં પડી જાય છે. સત્ય, પવિત્રતા, દયા, મૌન, બુદ્ધિ, લક્ષ્મી, લજ્જા, યશ, ક્ષમા, શાંતિ, દમ અને સમૃદ્ધિ — આ બધું દુર્ગુણવાળા લોકોના સંગથી હ્રાસ પામે છે. અશાંત, મૂર્ખ, હતાશ, અસંતો, દયનીય અથવા રમણિય સ્ત્રીઓ જેવી વ્યક્તિઓનો સંગ ન કરવો. મોહ અને બંધન બીજાના સંગથી એટલું નથી વધતું જેટલું સ્ત્રીના સંગથી થાય છે — અને તે પણ, સ્ત્રીમાં આસક્ત મનુષ્યોના સંગથી વધુ. પ્રજાપતિએ પોતાની જ પુત્રીને હરણીના રૂપમાં જોઈ, લજ્જિત થઈ, હરણ બની પીછો કર્યો. મારા માયાથી રચાયેલી સ્ત્રી જેવી મને, મારા સિવાયના કોઈ જ, નારાયણ ઋષિ સિવાય, જેના મન કદી ચંચળ થતું નથી, રોકી શકે? મારી આ માયાની શક્તિ જોઈ લો — સ્ત્રીઓના ભ્રુકુટીવિલાસથી પૃથ્વી પર વિજય મેળવેલા પણ વશ થઈ જાય છે. યોગમાં શ્રેષ્ઠ થવાના ઇચ્છુકે કદી સ્ત્રીનો સંગ ન કરવો — મારા સેવકોએ જણાવ્યું છે કે એવો સંગ નરકના દ્વાર જેવો છે. દેવતાઓએ રચેલી સ્ત્રીરૂપ માયા ધીમે ધીમે નજીક આવે છે; તેને મૃત્યુ સમજી, ઘાસથી ઢંકાયેલી કૂવામાં જેવું, દૂર રહેવું. મૂર્ખ મનુષ્ય તેને પત્ની માને છે, જ્યારે તે તો મારી માયા છે — ગાયના રૂપમાં દેખાયેલી. સ્ત્રીના સંગથી મનુષ્ય સ્ત્રી તરીકે જન્મે છે અને ધન, સંતાન, ઘર વગેરેમાં બંધાઈ જાય છે. પત્ની, સંતાન અને ઘર — જેનું સ્વરૂપ સ્ત્રી છે — તેને પણ, વિધિના પ્રેરિત મૃત્યુ સમજી લેવું, જેમ કે શિકારીનું ગીત હરણ માટે મૃત્યુરૂપ છે. જીવાત્મા, શરીરમાં પ્રાણ રહેલા, જગતભરમાં ભટકતો રહે છે, સતત કર્મ કરે છે અને તેના ફળ ભોગવે છે. પંચમહાભૂત, ઇન્દ્રિય અને મનથી બનેલું શરીર તેની સાથે ચાલે છે; તેનું વિલય જ મૃત્યુ છે અને પ્રાગટ્ય જ જન્મ. જ્યારે વિષયને ગ્રહણ કરવા માટેનું સાધન અને ક્ષમતા બંને નષ્ટ થાય છે, ત્યારે તેને વિલય કહે છે; અને વિષયના જ્ઞાનથી 'હું'ની ભાવના આવે છે, તે જન્મ કહેવાય છે. જેમ આંખ કે તેના અંગો જોવાની ક્ષમતા ગુમાવે, ત્યારે દ્રષ્ટાનું દર્શન બંધ થાય છે; તેમ, બંને અયોગ્ય થાય ત્યારે દર્શન રહેતું નથી. આથી, ભય, શોક કે મૂર્છા રાખવી નહીં; આત્માના માર્ગને જાણીને, વૈરાગ્યથી યુક્ત વિદ્વાન અહીં સુખપૂર્વક જીવવો. યોગ અને વૈરાગ્યથી સંયુક્ત, સત્ય દૃષ્ટિવાળી બુદ્ધિથી, આ માયામય જગતમાં શરીરની ચિંતા કર્યા વિના જીવન વિતાવવું. શુકદેવજી કહે છે: આ રીતે, ગોપીઓ વિવિધ રીતે ગીતો ગાઈ અને વિલાપ કરતી, કૃષ્ણના દર્શન માટે વ્યાકુળ થઈને ઉંચે ઉંચે રડવા લાગી. ત્યારે, હરિ, કમળમુખે સ્મિત સાથે, પીળા વસ્ત્ર અને માળા ધારણ કરીને, જેમને કામદેવ પણ મોહિત થાય એવા, ગોપીઓ વચ્ચે પ્રગટ થયા. તેમના પ્રિયતમને પાછા જોઈ, ગોપીઓના નયન આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા; બધાજ એકસાથે ઊભી રહી, જાણે તેમના શરીરમાં ફરીથી પ્રાણ આવી ગયા હોય. કોઈએ આનંદથી હરિના કમળ હસ્તને જોડેલા હાથે પકડી લીધા; બીજીએ ચંદન લિપ્ત હાથ પોતાના ખભા પર રાખ્યો. કોઈ સુકુમારીએ હરિના ચવેલા પાન પોતાના હથેળીમાં રાખ્યા; બીજી, વ્યાકુળતાથી, હરિના કમળપદને પોતાના ઉર પર રાખી દીધા. કોઈ ગોપી, ભ્રુકુટીમાં ભય અને પ્રેમના સંઘર્ષથી, દાંત દબાવી, તિરસ્કારભરી નજરે હરિને તાકી રહી — પ્રેમથી વ્યાકુળ. આ રીતે ગોપીઓ અને શ્રીકૃષ્ણ વચ્ચેના પરમ પ્રેમ અને વિયોગના ગીતો પૂર્ણ થાય છે.