શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ગોપીઓએ કૃષ્ણના ચરણોને પોતાના હૃદય પર મુકવાની વિનંતી કરી, કેમ કે એ ચરણો ભક્તોની સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે, અને લક્ષ્મીજી પણ જેમની આરાધના કરે છે. દુઃખની ઘડીએ એ ચરણોનું સ્મરણ મનને શાંતિ આપે છે. તેઓ કૃષ્ણને પ્રિય છે, તેથી ગોપીઓએ કહ્યું – 'હે પ્રિય, કૃપા કરીને તમારા ચરણ અમારાં હૃદય પર મુકજો અને અમારો દુઃખ દૂર કરો.' પછી ગોપીઓએ કૃષ્ણના વંશીથી સ્પર્શિત હોઠોની વાત કરી. એ અદભુત હોઠો પ્રેમ વધારતા, દુઃખ હટાવતા અને અન્ય સર્વ ઇચ્છાઓ ભૂલાવી દે છે. તેથી ગોપીઓએ વિનંતી કરી – 'હે યુદ્ધવીર, અમને તમારા હોઠોના અમૃતનો અનુભવ કરાવો.' ગોપીઓએ કહ્યું કે જ્યારે કૃષ્ણ દિવસ દરમિયાન વનમાં ફરતા હોય, ત્યારે જેમને કૃષ્ણ દર્શન મળતું નથી, એમને એક ક્ષણ પણ યુગ જેવું લાગે છે. કૃષ્ણના વાળની લટ અને સુંદર ચહેરો, જેમની આંખોમાં તેજ નથી, તેમને તો પોતાના પાંપણોથી છુપાઈ જાય છે. પછી ગોપીઓએ જણાવ્યું કે, 'હે અવિનાશી, અમે અમારા પતિ, પુત્ર, કુટુંબ, ભાઈ અને સગાં બધાને છોડી, અંતે તમારી પાસે આવી છીએ. તમારી વાંસળીના ગીતથી મોહીત થઈને, રાત્રે પણ કઈ સ્ત્રી ઘર પાછી ફરે?' કૃષ્ણના ગુપ્ત સંવાદો, હૃદયમાં ઉઠતો પ્રેમ, સ્મિતમય ચહેરો, પ્રેમભરી નજરો અને વિશાળ છાતીની ભવ્યતા ગોપીઓના મનને વારંવાર આકર્ષિત અને વિમૂઢ કરે છે. ગોપીઓએ કૃષ્ણને વિનંતી કરી, 'હે વ્રજના કલ્યાણરૂપ, તમારી હાજરી જ સર્વ દુઃખ નાશક અને સમગ્ર જગત માટે શુભ છે. જો અમારું મન તમે માટે તરસે છે, તો થોડી ક્ષણ માટે પણ અમને છોડો નહીં, કેમ કે તમારી વિયોગની પીડા માટે તારો અભાવ જ દવા છે.' ગોપીઓએ ફરીથી કહ્યું, 'હે પ્રિય, અમે ડરે-ડરે પણ તમારા કમળ જેવા ચરણો હૃદય પર મૂકી દઈએ છીએ. શું એ ચરણો વનમાં કાંટા અને પથ્થરો પર ફરવાથી દુઃખી તો નથી થતા? અમારું મન તો તમારી જ આશ્રયે જીવતું રહે છે.' આ રીતે 'ગોપી-ગીત' નામનું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે, જે શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગમાં આવે છે. પછી વર્ણન આવે છે કે રામની પત્નીઓએ તેમના પતિના દેહને ભેટ આપી અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો. વસુદેવની પત્નીઓ, હરિના પુત્રવધૂઓ અને કૃષ્ણની પત્નીઓ, જેમના નેતૃત્વમાં રુક્મિણી હતી, એ સૌએ પણ અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો અને કૃષ્ણમાં એકરૂપ થઈ ગઈ. કૃષ્ણના વિયોગથી અર્જુન ખૂબ દુઃખી થયા અને કૃષ્ણના ગુણગાન અને ઉપદેશોથી પોતાને શાંત કર્યા. પછી અર્જુને પોતાના કુટુંબના મૃત્યુ પામેલા સભ્યોના યોગ્ય ક્રિયા-કર્મ કર્યા. જ્યારે હરીએ દ્વારકા છોડીને ગયા, ત્યારે સમુદ્રે ક્ષણમાં આખી દ્વારકાને ડૂબાડી દીધી, માત્ર ભગવાનનું દિવ્ય નિવાસ સ્થાન બચ્યું. શાશ્વત રીતે ત્યાં મધુસૂદન વિરાજે છે, જેમનું સ્મરણ સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને જે સર્વ શુભમાં શ્રેષ્ઠ છે. પછી અર્જુને બચેલા સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધોને સાથે લઈ ઈન્દ્રપ્રસ્થ પહોંચ્યા અને અહિંયા વજ્રને રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યા. પછી અર્જુનના પિતામહો અને સગાંઓએ, મિત્રોના અવસાનના સમાચાર સાંભળી, પરિક્ષિતને વંશનું ધારો માન્યો અને પછી સૌ મહાપ્રસ્થાન પથ પર નીકળી ગયા. જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર અને કૃત્યોનું વર્ણન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. આ રીતે ભગવાન હરિના મનોહર અવતારો, પરાક્રમ અને બાળલીલાઓનું શ્રવણ અને પઠન કરીને, મનુષ્ય શ્રેષ્ઠ વૈરાગ્યમાર્ગ પર પરમ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે. શરીર, અભિમાન, ક્રોધ અને ઈચ્છાથી ભરેલો મનુષ્ય બીજા ઇચ્છાશીલ મનુષ્યો સાથે ઝઘડો કરે છે અને પોતાનું હિત ગુમાવે છે. પાંચ મહાભૂતોથી બનેલા શરીરમાં અજ્ઞાની આત્મા 'હું' અને 'મારું'ના ભ્રમમાં ફસાઈ જાય છે અને એથી બુદ્ધિ બગડે છે. જો જીવ ફરીથી દુર્ગતિના માર્ગે જાય, તો તૃપ્તિ માટે ભોગો અને ભોજન પાછળ દોડે અને ફરીથી અંધકારમાં જાઈ પડે છે. સત્ય, પવિત્રતા, દયા, મૌન, બુદ્ધિ, લક્ષ્મી, લજ્જા, કીર્તિ, ક્ષમા, શાંતિ, આત્મસંયમ અને સમૃદ્ધિ—આ બધું તે લોકોની સંગતથી ક્ષય પામે છે, જેમા એ ગુણો નથી. અશાંત, મૂર્ખ, નિરાશ, દુષ્ટ, દયનીય અથવા રમણિય સ્ત્રીઓ જેવી વ્યક્તિઓની સંગત ન કરવી. મોહ અને બંધન અન્ય કોઈની સંગતથી એટલું નથી થતું, જેટલું સ્ત્રીની સંગતથી થાય છે; અને એથી પણ વધારે, સ્ત્રીપ્રેમમાં આસક્ત લોકોની સંગતથી થાય છે. પ્રજાપતિએ પોતાની જ પુત્રીને હરણીની રૂપમાં જોઈ મોહ પામ્યો અને પોતે હરણ બની પછાતો ગયો. અવારનવાર સર્જાતા સર્વ જીવોમાં, મારું મન કેવળ મહર્ષિ નારાયણ સિવાય કોઈ પણ સ્ત્રી જેવી મારી મોહિની સૃષ્ટિને જીતશે નહીં. મારી મોહિની સ્ત્રીરૂપી માયા, જે દિશા-વિજયીઓને પણ વશ કરે છે, માત્ર ભ્રૂભંગથી પૃથ્વી પરના મહાન પુરુષોને જીતે છે—એ માયાની શક્તિ જુઓ. યોગમાં શ્રેષ્ઠ અવસ્થાને પામવા ઇચ્છતા મનુષ્યે કદી સ્ત્રીની સંગત ન કરવી. જેમણે મારી સેવા કરીને પરમાત્મા પ્રાપ્ત કર્યો છે, તેઓ કહે છે કે એ સંગત નરકનો દ્વાર છે. દેવતાઓએ રચેલી સ્ત્રીરૂપી માયા ધીરે ધીરે આવે છે; તેને મૃત્યુ સમજી લેવી જોઈએ, જેમ ઘાસથી ઢંકાયેલું કૂવું જીવ માટે મૃત્યુરૂપ છે. મૂઢ મનુષ્ય તેને પત્ની માને છે, જ્યારે એ તો મારી માયા છે, ગાય રૂપે દેખાય છે; સ્ત્રીની સંગતથી મનુષ્ય સ્ત્રીયોનિમાં જાય છે અને ધન, સંતાન, ઘર સાથે બંધાઈ જાય છે. એ સ્ત્રી, જે પતિ, સંતાન અને ઘરનું રૂપ છે, તેને પણ મનુષ્યે મૃત્યુરૂપ જ માનવી, જેમ શિકારીનું ગીત હરણ માટે મૃત્યુરૂપ છે. શરીરમાં જીવ વસે છે, અને કર્મો કરતો અનેક જન્મ-મરણના ચક્રમાં ફરતો રહે છે. પાંચ તત્વો, ઇન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું શરીર જીવ સાથે જાય છે; એનું વિલય મૃત્યુ છે અને એનું પ્રગટ થવું જન્મ છે. જ્યારે વિષયને ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતા અને વિષય, બંને નષ્ટ થાય, ત્યારે વિલય થાય છે; અને વિષયના અનુભવથી 'હું'ની ભાવના થાય, એ જન્મ કહેવાય છે. જેમ આંખ કે એની રચનામાં ક્ષતિ આવે, ત્યારે દ્રષ્ટાની દૃષ્ટિ શક્તિ નષ્ટ થાય છે, તેમ બંને અનુકૂળ ન હોય તો દર્શન બંધ થાય છે. અતઃ કોઈને ડરવું, દુઃખી થવું કે મૂંઝાવું જોઈએ નહીં; આત્માના સફરના જ્ઞાનથી વિમુક્ત અને વિવેકી મનુષ્યે આ જીવન જીવવું જોઈએ. યોગ અને વૈરાગ્યથી યુક્ત, સત્યદ્રષ્ટિથી જીવ, આ માયામય જગતમાં, શરીરની ચિંતા કર્યા વિના, જીવન વિતાવવું જોઈએ. શુકદેવજી કહે છે: આમ, ગોપીઓ વિવિધ રીતે ગાઈને અને ક્રંદન કરીને, કૃષ્ણના દર્શન માટે વ્યાકુળ થઈ રડી રહી હતી. ત્યારે, હરી પોતે ત્યાં પ્રગટ થયા—તેમનું મુખ કમળ સમાન, હલ્કા સ્મિતથી ઉજળી રહ્યું, પીળા વસ્ત્રો ધારણ કરેલા, હારથી શોભાયમાન, અને જેમને કામદેવ પણ મોહિત થાય. પ્રિયના દર્શનથી ગોપીઓના નેત્રોમાં આનંદ ફૂટી નીકળ્યો; જાણે જીવતંત્ર ફરીથી શરીરમાં આવી ગયું હોય એમ, સૌ એકસાથે ઉઠી. કોઈ ગોપીએ આનંદથી હરીના કમળ સમાન હાથે પોતાનો હાથ જોડ્યો; બીજી ગોપીએ તેમના ચંદનલિપ્ત હાથને પોતાના ખભા પર મુક્યો. આ રીતે, ગોપીઓના કૃષ્ણપ્રેમ અને વિયોગના ગીત, અને પછી કૃષ્ણના પ્રગટ થતા—all શ્રીમદ્ ભાગવતના પાવન કથાનુસાર વર્ણવાય છે.