શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ગોપીઓ શ્રીકૃષ્ણને સંબોધીને કહે છે: “હે કમલનયન! તારી મીઠી વાણી, મોહક શબ્દો અને મનને ભાવે એવી બુદ્ધિથી તું અમને ચકિત કરે છે. હે વીર, તારા અધરોના અમૃતથી અમારો પોષણ કર. તારી કથાઓ દુઃખીજનો માટે જીવનરૂપ છે, કવિઓ દ્વારા ગવાયેલી, પાપનો નાશ કરતી અને શ્રવણ કરવાથી શુભતા તથા સમૃદ્ધિ લાવે છે. જેઓ ધરતી પર તારી કથાઓ ફેલાવે છે, તેઓ સાચા દાતા છે. હે પ્રિય, તારી હાસ્યમયતા, પ્રેમભરી નજરો, રમણ અને ધ્યાન—all શુભ છે. તારી ગુપ્ત વાતો, હે મોહક, અમારાં હૃદયને સ્પર્શી મનને અશાંત કરે છે. જ્યારે તું વ્રજ છોડીને ગાયો ચરાવા જાય છે, ત્યારે તારા કમળ સમાન પગલાં કાંટા, ઘાસ અને કૂપરમાં પડતા હોય છે; તારી વિભાવનામાં અમારું મન વ્યગ્ર થઈ તને અનુસરે છે. દિવસના અંતે, તું તારા વાદળી વાળ અને વનફૂલો જેવી મુખાકૃતિ સાથે, ધૂળથી ઢંકાયેલો, વારંવાર દેખાય છે; હે વીર, તું અમારાં હૃદયમાં પ્રેમ જગાડે છે. તારા કમલચરણ, જે વંદન કરનારા ઈચ્છિત ફળ આપે છે અને લક્ષ્મી દ્વારા પૂજાય છે, દુઃખમાં ધ્યાન કરવા યોગ્ય અને શાંતિદાયક છે; હે પ્રિય, એ અમારાં વક્ષસ્થળ પર મૂકી અમારો દુઃખ દૂર કર. તારા વાંસળીથી સ્પર્શાયેલાં અધર પ્રેમ વધારે છે અને દુઃખનો નાશ કરે છે; બધા અન્ય રાગો ભુલાવી દે છે. હે વીર, અમને તારા અધરોનું અમૃત આપ. જ્યારે તું વનમાં ફરતો હોય છે, ત્યારે જેઓ તને જોઈ શકતા નથી તેમના માટે એક ક્ષણ પણ યુગ સમાન લાગે છે; તારા વાળ અને મુખ, જેઓ તને નિહાળી શકે છે પણ આંખના પલકથી છુપાય છે. પતિ, પુત્ર, કુટુંબ, ભાઈ અને સગાંને છોડી, અમે તારી શરણ આવી છીએ, હે અવિનાશી. તારી માર્ગને જાણીને, તારા ગીતથી મોહિત, કઈ સ્ત્રી રાત્રે ઘર પાછી ફરશે? તારી ગુપ્ત વાતો, હૃદયમાં ઉદ્ભવતો પ્રેમ, સ્મિતમય ચહેરો, પ્રેમભરી નજર અને વિશાળ વક્ષસ્થળની કાંતિ અમારો મન વારંવાર વ્યાકુળ કરે છે. હે વ્રજવાસીઓ માટે કલ્યાણરૂપ, તારો સાક્ષાત્ સાનિધ્ય સર્વ દુઃખ નાશે છે અને સર્વત્ર શુભતા લાવે છે. તારા વિયોગથી વ્યથિત હૃદયવાળા લોકો પાસેથી તું થોડું દૂર થા, કારણ કે એ જ વિયોગની વ્યથા માટે ઉપચાર છે. હે પ્રિય, અમે ભય સાથે પણ તારા સુન્દર કમલચરણો આપણા વક્ષ પર મૂકીયે છીએ—શું એ માટે જ તું વનમાં ફરતો હોય છે? તારા પગને કાંટા દુઃખતાં નથી? અમારું મન તારી જ આશ્રયે છે, તારી વિમુખતા સહન કરી શકતું નથી. આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગના એકત્રીસમા અધ્યાય, ‘ગોપીગીત’નું સમાપન થાય છે. કૃષ્ણના વિયોગ પછી, રામની પત્નીઓ, વસુદેવની પત્નીઓ અને હરિના પુત્રવધૂઓ—પ્રદ્યુમ્નની પત્નીઓ સહિત—અને કૃષ્ણની પત્નીઓ, રુક્મિણીની આગેવાનીમાં, અગ્નિસમાધિમાં પ્રવેશી એકાત્મ થઈ ગઈ. અર્જુન, કૃષ્ણના વિયોગથી વ્યથિત, કૃષ્ણના ગીતો અને સુજ્ઞાનથી પોતાને શાંત કરે છે. પછી તેણે પોતાના કુટુંબના મૃતજનોના યોગ્ય અંત્યક્રિયા વિધિપૂર્વક કરાવ્યા. ભગવાને ત્યજેલી દ્વારકાને ક્ષણમાં જ મહાસાગરે ડૂબાડી દીધી, માત્ર ભગવાનનું દિવ્ય નિવાસ સ્થાન બચ્યું. એ સ્થળે, શ્રીમધુસૂદન સદા વિરાજે છે; તેમનું સ્મરણ સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને સર્વથી શ્રેષ્ઠ શુભ છે. અર્જુન બચેલા સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધોને લઈને ઇન્દ્રપ્રસ્થ પહોંચ્યો અને વજ્રને રાજગાદીએ બેસાડ્યો. પોતાના મિત્રોના અવસાનના સમાચાર સાંભળીને, અર્જુનના પિતામહોએ રાજપદ તને સોંપ્યું અને પછી સર્વે મહાપથ પર ગયા. જે કોઈ શ્રદ્ધાથી વિષ્ણુના અવતાર અને વિક્રમ કથાઓ કહે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. આ રીતે, ભગવાન હરિના મોહક અવતાર, વિક્રમ અને બાળલિલા અહીં કે અન્યત્ર સાંભળવાથી તથા કથનથી, મનુષ્યને સર્વોચ્ચ ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ, શરીર, અહંકાર, ક્રોધ અને કામના કારણે માણસ લોભીજનો સાથે સ્પર્ધા કરી પોતાનું જ નુકસાન કરે છે. પાંચ મહાભૂતોથી બનેલું શરીર ધરાવતો અજ્ઞાન આત્મા ‘હું’ અને ‘મારું’ની ખોટી કલ્પનાથી બંધાય છે, અને એથી બુદ્ધિ વિકારગ્રસ્ત થાય છે. જો જીવ પુનઃ દુષ્ટ માર્ગે, ઈન્દ્રિય અને પેટની તૃપ્તિ માટે પ્રયત્ન કરે છે, તો એ ફરી અંધકારમાં પડે છે. સત્ય, પવિત્રતા, દયા, મૌન, બુદ્ધિ, લક્ષ્મી, લજ્જા, યશ, ક્ષમા, શાંતિ, આત્મસંયમ અને સમૃદ્ધિ—આ બધું દુર્ગુણીઓની સંગતથી ઘટી જાય છે. અશાંત, મૂર્ખ, દુઃખી, અસંતો, દયનીય કે રમણિય સ્ત્રીઓ જેવી સંગત કરવી નહીં. મોહ અને બંધન અન્ય લોકો કરતાં સ્ત્રીની સંગતથી વધારે થાય છે અને સ્ત્રીપ્રતિ આસક્ત લોકોની સંગતથી તો વધારે જ. પ્રજાપતિએ પોતાની જ પુત્રીને હરણરૂપે જોઈ મોહ પામ્યો અને શરમથી હરણ બની તેની પાછળ દોડ્યો. એ રીતે, મારે જેવી સ્ત્રી, માયાથી રચાયેલી, સિવાય નારાયણમુની કે જેમનું મન કદી ચંચળ થતું નથી, બીજું કોઈ રેઝી શકે? મારી, સ્ત્રીરૂપે પ્રગટેલી, માયા એવડી શક્તિશાળી છે કે દિશાજયી વિજયીઓને પણ ભયભીત કરે છે—માત્ર ભ્રૂવિલાસથી પૃથ્વી પરના મહાપુરુષોને પણ મોહિત કરે છે. જે યોગમાં સર્વોચ્ચ અવસ્થાએ પહોંચવા ઈચ્છે છે, તેને કદી સ્ત્રીની સંગત કરવી નહીં; મારા સેવાથી આત્મસાક્ષાત્કાર પામેલા મહાત્માઓએ કહ્યુ છે કે એ સંગત નર્કનું દ્વાર છે. દેવતાઓએ રચેલી સ્ત્રીરૂપી માયા ધીમે ધીમે આવે છે; તેને આત્મા માટે મૃત્યુ સમજે—જેમ ઘાસથી ઢંકાયેલું કૂવું. મૂઢ પુરુષ તેને પત્ની માને છે, જ્યારે એ તો મારી માયા છે; સ્ત્રીની સંગતથી પુરુષ સ્ત્રીભાવ પામે છે અને ધન, સંતાન, ઘર સાથે બંધાય છે. જેને પતિ, સંતાન અને ઘરરૂપે જે દેખાય છે, તેને પણ કાળ સમજે—જેમ શિકારીનું ગીત હરણ માટે મૃત્યુ છે. આ જીવ, શરીરમાં જીવશક્તિથી સજ્જ, જગતમાં ભટકે છે, સતત કર્મ કરે છે અને તેના ફળ ભોગવે છે. શરીર, ઇન્દ્રિય અને મનથી બનેલું છે; તેનો વિનાશ એટલે મૃત્યુ અને તેનો પ્રાદુર્ભાવ એટલે જન્મ. જ્યારે વિષયને જ્ઞાન કરવાની ક્ષમતા અને વિષય જ, બંને નષ્ટ થાય છે, ત્યારે એ લય કહેવાય છે; અને વિષયના જ્ઞાનથી ‘હું’ની ભાવના થાય છે, એ જન્મ કહેવાય છે. જેમ આંખ કે તેની રચના જોવાની શક્તિ ગુમાવે છે, ત્યારે દ્રષ્ટાનું દર્શન બંધ થાય છે; એમ બંને યોગ્ય ન હોય તો દૃષ્ટિ રહેતી નથી. આથી, ભય, શોક કે મૂર્છા રાખવી નહીં; આત્માની યાત્રા જાણીને, વિવેકી, અનાસક્તપણે, જીવન વિતાવવું.