શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

રાધા એ પોતાને સર્વોત્તમ સ્ત્રી માનવા લાગી—એ વિચાર્યું: "મારા પ્રિય કૃષ્ણે ગોપીઓનો ત્યાગ કરીને હવે માત્ર મને જ પૂજ્યા છે." પછી, જંગલમાં એક સ્થળે પહોંચીને, પોતાનાં મનમાં ગર્વથી, તેણે કેશવને કહ્યું: "હું હવે વધુ ચાલું નહીં, તમે મને જ્યાં ઇચ્છો ત્યાં લઈ જાઓ." કૃષ્ણે હસીને કહ્યું: "મારા ખભા પર ચડી જા." પણ એ બોલ્યા એ જ ક્ષણે કૃષ્ણ અદૃશ્ય થઇ ગયા. રાધા એકલી રહી ગઈ, અને દુઃખથી વિલાપ કરવા લાગી: "હાય પ્રભુ! હાય પ્રિય! હાય સુખદાતા! તમે ક્યાં છો, મહાબાહુ? હે મિત્ર! તારા ગરીબ દાસીને તું દેખાડ!" આ રીતે કૃષ્ણને શોધતી ગોપીઓ, જેઓ જાણતી ન હતી કે કૃષ્ણ ક્યાં ગયા, તેઓએ પોતાની મિત્રને જોયી—એ ભટકી રહી હતી, અને પ્રિયથી વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ હતી. તેણે જે બન્યું તે બધું—પહેલા પોતાનો ગર્વ, પછી માધવનું પ્રતિસાદ અને અંતે પોતાના દુર્ભાગ્યને કારણે થયેલ અપમાન—ગોપીઓએ સાંભળ્યું અને તેઓ ખૂબ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ. પછી તેઓ ચાંદની રેતી જેટલી જંગલમાં પ્રવેશી ગઈ; પણ જ્યારે અંધકાર થયો, ત્યારે સ્ત્રીઓ પાછી વળી. તેમનું મન કૃષ્ણમાં લીન, તેમનાં બોલ કૃષ્ણના, તેમનાં કૃત્ય કૃષ્ણનું અનુસરણ કરતા, તેમનું સર્વ સ્વરૂપ કૃષ્ણને સમર્પિત, કૃષ્ણના ગુણો જ ગાતા, તેઓ પોતાનું ઘર પણ ભૂલી ગઈ. પછી ફરી યમુનાના કાંઠે એકઠી થઈ, કૃષ્ણમાં મન લગાવી, કૃષ્ણના આગમનની આશા રાખી, તેઓ કૃષ્ણના ગીત ગાવા લાગી. હે રાજન! પછી, ગુસ્સામાં, એમના મુખમાંથી અગ્નિ અને વાયુ નીકળી ગયા, જાણે પ્રલયકાળના સમ્વર્તક અગ્નિની માફક, ધરતીને બાંઝ બનાવવાની દૃષ્ટિથી. વૃક્ષો દહન થવા લાગ્યા, ત્યારે બ્રહ્મા આવ્યા અને બરિષ્મતના પુત્રોને સમજાવી, શાંત કર્યા. પછી, બચેલા વૃક્ષોએ ડરીને પોતાની પુત્રીને પ્રચેતસોને આપી, જેમ સ્વયંભૂએ આદેશ આપ્યો હતો. બ્રહ્માના આદેશથી, પ્રચેતસોએ મરીષાને સ્વીકારી—અને એમાંથી, એક મોટો અપમાન થવાથી, પ્રજાપતિ જન્મ્યા. કાક્ષુષ મન્વંતરનાં અંતરાલમાં, સર્જનના આરંભે, સમયના પ્રવાહે, દક્ષે ઇચ્છિત પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું. પોતાનાં તેજથી બધા તેજસ્વીઓને પછાડનાર અને પોતાના કર્મથી "દક્ષ" કહેવાયેલ એવા એ, સર્વ પ્રજાઓના સર્જન અને રક્ષણ માટે, અનાદિ પરમેશ્વરે દક્ષને અને બીજા અનેકને પ્રજાપતિ તરીકે નિયુક્ત કર્યા. આ સમયે, ગોપીઓએ કૃષ્ણને સંબોધીને કહ્યું: "વ્રજ તારો જન્મ થવાને કારણે વધુ સુખી બન્યું છે; અહીં લક્ષ્મી હંમેશાં વસે છે. હે પ્રિય, તારા ભક્તો ચારે બાજુ દેખાય છે; જેમના જીવન તારા પર આધારિત છે, તેઓ તને શોધે છે. હે મહાન, પાનખર રાતે તારી દૃષ્ટિ કમળના હૃદયની સુંદરતા પણ હરી લે છે. હે પ્રેમના સ્વામી, અમે તારી મફત દાસીઓ છીએ; હે વરદાતા, શું તને અમને અહીં મરવું યોગ્ય લાગે છે? પાણીના ઝેરથી, સાપરૂપ દૈત્યથી, વાવાઝોડા, વીજળી, અગ્નિ, મેઘરાજાના પુત્રથી અને સર્વત્રના ભયથી, હે પરમ, તું અમને વારંવાર બચાવ્યા છે. તું માત્ર ગોપીઓનો આનંદ નથી; તું સર્વ જીવોના અંતર્યામી છે. બ્રહ્માએ વિશ્વની રક્ષા માટે તને વિનંતી કરી, અને તું સાત્વત વંશમાં અવતર્યો. હે વૃષ્નિમાં શ્રેષ્ઠ, તારે તારા ચરણોને આશ્રયસ્થાન બનાવ્યાં છે, જે તને શરણ આવે છે, તેમને સંસારના ભયથી મુક્ત કરે છે. હે પ્રિય, કમળકર, તારા સુભાગ્યશાળી હાથે અમારા મસ્તક પર સ્પર્શ કર. હે વીર, વ્રજના દુઃખના નાશક, તારી સ્મિત તારા પોતાના લોકોનો ગર્વ તોડી નાખે છે. હે મિત્ર, અમને તારી દાસી તરીકે સ્વીકાર; અમને તારો સુંદર કમળ સમાન મુખ દર્શાવ. જે તારા ચરણોમાં નમન કરે છે, તેમના પાપનો નાશક, ઘાસ ચરાવનાર ગોપાળકોના અનુયાયી, લક્ષ્મીના નિવાસસ્થાન, તારા ચરણો કાળિયના ફણ પર પણ આવ્યા હતા; એ ચરણ અમારે વક્ષસ્થળ પર મુક અને અમારા હૃદયના દુઃખ દૂર કર. મીઠા વચનોથી, મોહક બોલથી અને મનને આનંદ આપે તેવી બુદ્ધિથી, હે કમલનેત્ર, તું અમને મોહિત કર. હે વીર, તારા હોઠોના અમૃતથી અમને પોષણ કર. તારી કથાઓ દુઃખિત લોકો માટે જીવનદાયિ છે; કવિઓ તેને ગાય છે, તે પાપ નાશક છે. તેને સાંભળવાથી શુભતા અને ધન મળે છે; જે લોકો તેને ધરતી પર ફેલાવે છે, તેઓ સાચા દાનવીર છે. તારી હાસ્યમયી દૃષ્ટિ, તારો પ્રેમલાપ, તારા રમણ અને તારો ધ્યાન—all શુભ છે. એ ગુપ્ત સંવાદો, જે હૃદયને સ્પર્શે છે, હે મોહન, અમારું મન ઉલટું કરી નાખે છે. જ્યારે તું વ્રજ છોડીને ગાય ચરાવા જાય છે, હે સ્વામી, તારા કમળ સમાન ચરણો કાંટા, ઘાસ અને કૂંપળો પર પડેછે; તને યાદ કરીને અમારું મન પણ તારી પાછળ જ જાય છે. દિવસના અંતે, તું નીલા વાળ સાથે, વનફૂલોથી શોભિત મુખે, ધૂળથી ઢંકાયેલો, વારંવાર દેખાવા આવે છે; હે વીર, તું અમારાં હૃદયમાં પ્રેમ જગાડે છે. તારા કમળ ચરણો, જે નમન કરનારને ઇચ્છિત ફળ આપે છે, લક્ષ્મી દ્વારા પૂજાય છે, ધરતીનો શણગાર છે, દુઃખમાં ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે અને શાંતિ આપે છે; હે પ્રિય, એ અમારે વક્ષસ્થળ પર મૂકી અમારા દુઃખ દૂર કર. તારા હોઠોને, જે મુરલીના સ્પર્શથી મધુર બને છે, તે પ્રેમ વધારનાર અને દુઃખ હરણાર છે, અને બધાં અન્ય રસો ભૂલાવી દે છે; હે વીર, અમને તારા હોઠોના અમૃત આપ. જ્યારે તું વનમાં ફરતો હોય છે, અને જે તને જોઈ શકતા નથી, તેમને એક ક્ષણ પણ યુગ સમાન લાગે છે; અને તારા વાળ અને સુંદર મુખ, જે મંદ દ્રષ્ટિ ધરાવનાર છે, તેઓ પોતાના પાંપણથી પણ છુપાઈ જાય છે. પતિ, પુત્ર, પરિવાર, ભાઈ અને નાતગોત બધાનો ત્યાગ કરીને, અમે છેલ્લી સ્ત્રીઓ તારા શરણ આવી છીએ, હે અવિનાશી. તારી વાંસળીના સંગીતથી મોહિત, રાતે કઈ સ્ત્રી ઘરે પાછી જશે? ગુપ્ત સંવાદો, હૃદયમાં ઉઠતો પ્રેમ, તારી સ્મિતમયી દૃષ્ટિ, પ્રેમલાપ અને તારા વિશાળ વક્ષસ્થળની કાંતિ, હે લક્ષ્મીપતિ, વારંવાર અમારું મન ઉલટું કરે છે. હે વ્રજવાસીઓના કલ્યાણરૂપ, તારી હાજરીથી જ સર્વ દુઃખ દૂર થાય છે અને સર્વેને શુભતા મળે છે. કૃપા કરીને, જેમના હૃદય તારા વિયોગથી વ્યથિત છે, એમની પાસે તું થોડું પણ દૂર ન જા, કેમ કે તારો અભાવ જ વિયોગની પીડાનું ઉપચાર છે. હે પ્રિય, અમે ધીમે તારા સુંદર કમળ ચરણોને અમારા વક્ષસ્થળ પર મૂકીશું, છતાં એના કઠિનપનથી ડરીએ છીએ. શું એ માટે જ તું વનમાં ફરતો છે? શું તારા પગ કાંટા પર ચાલવાથી દુઃખી થાતા નથી? અમારું મન, જે તારા જીવનથી જ જીવે છે, તારા વિના ક્યાંય જાય નહીં. આ રીતે, "ગોપીગીત" તરીકે પ્રસિદ્ધ, ભાગવતના દસમા સ્કંધના પ્રથમ ભાગના એકત્રીસમા અધ્યાયનો અંત થાય છે. પછી, રામની પત્નીઓએ તેમના પતિના દેહને અંકલાવી અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો; વસુદેવની પત્નીઓ અને હરીના પુત્રવધૂઓએ પણ આવું જ કર્યું; અને કૃષ્ણની પત્નીઓ, રુક્મિણીના નેતૃત્વ હેઠળ, અગ્નિમાં પ્રવેશી, કૃષ્ણ સાથે આત્મામાં એકરૂપ થઈ ગઈ. કૃષ્ણથી વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ અર્જુને, પોતાના મિત્રની કથાઓ અને ઉપદેશથી પોતાને શાંત કર્યા. ત્યારબાદ અર્જુને પોતાના કુટુંબના મૃત્યુ પામેલા સભ્યોના યોગ્ય વિધિથી અંત્યેષ્ટિ સંસ્કાર કર્યા. હરિના ત્યાગ પછી, દ્વારિકા શહેરને સમુદ્રે એક ક્ષણમાં ડૂબાડી દીધું—માત્ર ભગવાનનું મહાન મંદિર જ બચ્યું.