શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શૌનકાદિ ઋષિઓએ સુતજી પાસે જિજ્ઞાસા વ્યક્ત કરી કે, આ ભાગવત કથા જે સાત દિવસમાં શ્રવણ કરવામાં આવે છે અને સર્વ રીતે મુક્તિદાયિ છે, તે પૂર્વકાળે દયાળુ સનકાદિ મુનિઓએ નારદજીને સંભળાવી હતી. ભલે આ દિવ્ય કથા નારદજીને તેમના બ્રહ્મસંબંધના કારણે સાંભળવા મળી, પરંતુ સાત દિવસમાં શ્રવણ કરવાની રીત તો કુમારો દ્વારા સમજાવવામાં આવી હતી. શૌનકજી પુછે છે: "નારદજી તો સંસારમાંથી રહિત અને સતત ગમતા રહે છે, તો તેઓ યજ્ઞસ્થળે ઉપસ્થિત લોકોથી કેમ સ્નેહ અથવા સંબંધ રાખી શકે?" ત્યારે સુતજી કહે છે: "હું તમને તે ભક્તિપૂર્વકની કથા સંભળાવું છું, જે શુકદેવજીએ મને ગુપ્ત રીતે, શિષ્ય માનીને સંભળાવી હતી." એક વખત વિશાલા નામના સ્થળે ચાર પવિત્ર મુનિ સત્સંગ માટે ભેગા થયા હતા અને ત્યાં તેમણે નારદજીને જોયા. કુમારો એ નારદજીને પુછ્યું: "હે બ્રાહ્મણ, તમારું ચહેરું કેમ ઉતાવળું અને ચિંતિત છે? તમે ક્યાંથી આવી રહ્યા છો અને ક્યાં જવા ઉત્સુક છો? તમે તો વૈરાગ્યશીલ છો, છતાં સામાન્ય મનુષ્યની જેમ શૂન્યહૃદય લાગો છો, શું તમારું કોઈ ધન ગુમાયું છે? આવું તો તમારા જેવા નિરલિપ્ત માટે યોગ્ય નથી—મહેરબાની કરીને કારણ કહો." નારદજી કહે છે: "હું પૃથ્વી પર ઘણાં તીર્થો ફર્યો—પુષ્કર, પ્રયાગ, કાશી, ગોદાવરી, હરિક્ષેત્ર, કુરુક્ષેત્ર, શ્રીરંગ, સેતુબંધ વગેરે. છતાં ક્યાંય મનને સંતોષ આપતી સુખશાંતિ મળી નહીં. કલીયુગના પ્રભાવે પૃથ્વી દુઃખી થઈ ગઈ છે. હવે સત્ય, તપ, શુદ્ધિ, દયા અને દાન રહ્યો નથી. લોકો માત્ર પેટ પૂરવા માટે જીવે છે અને ખોટું બોલે છે. લોકો મૂર્ખ, દુર્બળ, અશુભ અને દુઃખી છે; સારા લોકો ઓછા છે અને ઢોંગમાં મગ્ન છે; સંન્યાસીઓ પણ ઘર રાખે છે. યુવાન સ્ત્રીઓ ઘરની વડગી બની ગઈ છે, ભાઈઓ-મામા સલાહ આપે છે, લાલચથી દીકરીઓનું વેચાણ થાય છે, પતિ-પત્ની વચ્ચે દ્વેષ વધ્યો છે. વિદેશીઓ આશ્રમો અને પવિત્ર નદીઓમાં અવરોધ ઊભો કર્યો છે; દુષ્ટો દ્વારા અનેક દેવમંદિરો ધ્વસ્ત કરવામાં આવ્યા છે. કોઈ યોગી, સિદ્ધ, વિદ્વાન કે સદાચારવંત નથી; કલીયુગની અગ્નિએ તમામ સાધનાઓને ભસ્મ કરી દીધી છે. ગામડાંમાં ડાકુઓનો ઉપદ્રવ છે, દ્વિજ જાતિને શિવજીના ત્રિશૂળથી પીડા થાય છે, સ્ત્રીઓ પણ વિકારગ્રસ્ત થઈ ગઈ છે. આ રીતે કલીયુગના દુષ્પ્રભાવ જોઈને હું પૃથ્વી પર ફરી રહ્યો હતો. પછી હું યમુનાના કાંઠે આવ્યો, જ્યાં ભગવાનના રમણીઓલાસ થયા હતા. ત્યાં મેં અદભૂત દૃશ્ય જોયું—એક યુવાન સ્ત્રી, મનથી થાકેલી અને દુઃખી, બેઠી હતી. તેની બાજુએ બે વૃદ્ધ પુરુષ, અચેતન અને નબળા પડ્યા હતા; તે તેમને જગાડવાનો પ્રયાસ કરતી અને રડતી હતી. તે દસ દિશામાં પોતાના રક્ષકને શોધતી હતી અને તેની આસપાસ અનેક સ્ત્રીઓ પંખા કરી રહી હતી, વારંવાર તેને ઉઠાડવાનો પ્રયાસ કરતી હતી. હું આ દૃશ્ય જોયું અને જિજ્ઞાસાથી નજીક ગયો. મને જોઈને એ યુવાન સ્ત્રી ઊભી રહી, વ્યાકુળ થઈને બોલી: "હે મહાત્મા, થોડું થાંભો અને મારી ચિંતા દૂર કરો; તમારો દર્શન તો જગતના પાપોનો નાશ કરે છે. તમારી વાણીથી દુઃખથી મુક્તિ મળે છે; મહાભાગ્યે જ તમારો સાથ મળે છે." નારદજીએ પુછ્યું: "તમે કોણ છો? આ બે કોણ છે? અને આ કમળનેત્રવાળી સ્ત્રીઓ કોણ છે? હે દેવી, તમારા દુઃખનું કારણ વિગતે કહો." તે યુવતી બોલી: "મારો નામ ભક્તિ છે; આ મારા બે પુત્ર છે—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય, જે હવે સમયના પ્રભાવે વૃદ્ધ અને નબળા થઈ ગયા છે. ગંગાદિ પવિત્ર નદીઓ પણ મને યાદ કરી અહીં આવી છે અને મારી સેવા કરે છે; દેવતાઓએ પણ મારી સેવા કરી, છતાં મને સાચો કલ્યાણ મળ્યો નથી. હવે મારી વાર્તા સાંભળો; ભલે જાણીતી છે, પણ સાંભળવાથી આનંદ મળશે. હું દ્રાવિડમાં જન્મી, કર્ણાટકમાં ઉછરી, મહારાષ્ટ્ર અને ગુર્જર પ્રદેશમાં વૃદ્ધ થઈ. ત્યાં કલીના ભયાનક પ્રભાવે પાખંડીઓએ મને દુર્બળ કરી દીધી; લાંબા સમય સુધી હું અને મારા પુત્રો નબળા રહ્યા. પછી વ્રજમાં આવીને હું પુનઃ યુવાન અને સુંદર બની, પણ મારા પુત્રો અહીં પણ થાકીને પડ્યા છે. હવે હું અહીંથી બીજા પ્રદેશ જવાની છું. મારા પુત્રો વૃદ્ધ થઈ ગયા છે—આ દુઃખ મને પીડે છે; હું યુવાન છું, તો પણ મારા પુત્રો વૃદ્ધ કેમ? હંમેશાં સાથે હોવા છતાં આવું વળાંક કેમ આવ્યું? સામાન્ય રીતે તો માતા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન રહે. તેથી હું ચિંતામાં છું; હે યોગરત્ન, હે વિદ્વાન, અહીંનું કારણ શું હશે?" નારદજી કહે છે: "હે નિર્દોષે, જ્ઞાનથી હું આ બધું અંતરમાં જાણું છું; તમે ચિંતિત ન થાઓ, હરિ અવશ્ય શુભતા લાવશે." સુતજી કહે છે: "આ વાત સાંભળતાની સાથે જ મહામુનિ નારદે જણાવ્યું: 'શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો, બાળક; આ યોગ અને કલીયુગે સદાચાર, યોગમાર્ગ અને તપસ્યાનો નાશ કર્યો છે. લોકો અઘાસુર જેવા દુષ્ટ અને કપટી બની ગયા છે; અહીં સજ્જનો દુઃખી છે અને દુર્જનો આનંદમાં છે; પણ જે ધીરજ રાખે છે, એ સાચો ધીર અને વિદ્વાન છે. આવા અસ્પર્શ્યોને જોઈ પૃથ્વી ભારવાહક બની ગઈ છે; વર્ષે વર્ષ શુભતા ઘટી રહી છે. હવે કોઈ તમને અને તમારા પુત્રોને સાથે પણ નથી જોતા; મોહગ્રસ્ત લોકો દ્વારા તમે અવગણના પામ્યા છો અને દુર્બળ બની ગયા છો.'" આ રીતે નારદજી અને ભક્તિદેવી વચ્ચે સંવાદ થયો, અને કલીયુગના દુષ્પ્રભાવને લઈને તેઓએ ચિંતાનો વિષય કર્યો.