શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રાચીનબર્હિ રાજા, જેઓ રાજર્ષિ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા, પોતાના પુત્રોને સર્જનના રક્ષણ વિષે માર્ગદર્શન આપી, પછી તેઓ કપિલમુનિના આશ્રમમાં તપ કરવા ગયા. ત્યાં તેમણે એકાગ્ર મનથી, સ્થિરચિત્ત થઈને, સર્વલગ્નતા છોડીને, ભક્તિપૂર્વક ગોવિંદના કમળ જેવા ચરણોનું પૂજન કર્યું. આ રીતે તેઓ ભક્તિથી પરમાત્મા સાથે એકરૂપ થયા. હે નિર્દોષ, આ આત્મતત્વનું ઉપદેશ દેવમુનિ દ્વારા ગાયું છે; જે કોઈ તેને શ્રવણ કરે છે કે પઠન કરે છે, તે સંસારના બંધનથી મુક્ત થઈ જાય છે. મુકુંદની આ પાવન કથા, જે વિશ્વને પવિત્ર કરે છે, દેવમુનિના મુખમાંથી વહેતી, આત્માની શુદ્ધતા ધરાવે છે. જે તેને શ્રવણ કરે છે, તે સર્વબંધનથી મુક્ત થઈ પરમગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. આ અદ્ભુત પરમાત્મતત્વનો ઉપદેશ, જે મને પ્રાપ્ત થયો છે, એ સ્ત્રી-પુરુષના વર્તન અને કર્તવ્ય વિષેના તમામ સંશયોને દૂર કરે છે—આ જીવનમાં અને પરલોકમાં પણ. શુકદેવજી કહે છે: ત્યારે, અચાનક ભગવાન અંતર્ધાન થઈ ગયા, ત્યારે વ્રજની સ્ત્રીઓ—ગોપીઓ—કૃષ્ણના દર્શનથી વંચિત થઈ, પોતાના પ્રિયની વિયોગમાં દુઃખી થઈ ગઈ—જેમ કે હાથીની સ્ત્રીઓ પોતાના નેતા વિના વ્યાકુળ થાય છે. કૃષ્ણના ચાલ-ચલન, પ્રેમભરી નજરો, સ્મિત, રમુજી વાતો અને લાલચ આપતી લીલાઓમાં ગોપીઓનું મન સંપૂર્ણ રીતે મગ્ન થઈ ગયું. તેઓ દરેક પોતાને કૃષ્ણ સમજી, તેમની ક્રિયાઓની નકલ કરવા લાગી. તેઓ કૃષ્ણની ચાલ, સ્મિત, નજર, બોલ, અને અન્ય રમુજી કૃત્યોની નકલ કરતાં, દરેક પોતાના હૃદયમાં ‘હું જ કૃષ્ણ છું’ એમ માનતી. ગોપીઓ એકત્ર થઈ, ઉંચે અવાજે કૃષ્ણના ગીતો ગાતી, વન-વનમાં ક્રોધિત અને વ્યાકુળ બની તેમને શોધવા લાગી. તેઓ વૃક્ષોને—even કે આ વૃક્ષો પોતે તો સ્થિર છે, પણ તેમા પણ પરમાત્મા વાસ કરે છે—જેમ કે આકાશને પૂછે છે, એમ પ્રશ્ન કરવા લાગી. “હે અશ્વત્થ, હે પલાશ, હે વડ, શું તમે નંદનંદનને અહીંથી પસાર થતો જોયો છે? તેમનાં પ્રેમભર્યા દૃષ્ટિ અને તેજસ્વી સ્મિતથી અમારા મન ચોરી ગયાં છે.” “હે કુરબક, હે અશોક, હે નાગ, હે પુન્નાગ, હે ચંપક, શું રામના નાના ભાઈ, જેમનું સ્મિત ગર્વીલા સ્ત્રીઓને પણ નમાવી દે છે, અહીંથી ગયા છે?” “હે પુણ્યવંતી તુલસી, જે ગોવિંદના ચરણોમાં પ્રિય છે, અને મધમાખીઓથી ઘેરાયેલી છે, શું તમે અચ્યુતને અહીંથી પસાર થતો જોયો છે?” “હે માલતી, હે મલ્લિકા, હે જાતી, હે યુથિકા, શું માધવ અહીંથી ગયા છે, જેમના સ્પર્શથી તમે આનંદિત થાઓ છો?” “હે ચૂતા, હે પ્રિયાલ, હે પનસ, હે આસન, હે કોવિદ, હે જાંબુ, હે અર્ક, હે બિલ્વ, હે બકુલ, હે આમ્ર, હે કદમ્બ, હે નીપ અને યમુનાના કાંઠે ઊભેલા બધા વૃક્ષો, કૃપા કરીને અમને બતાવો કે કૃષ્ણ કયા માર્ગે ગયા છે—અમારા હૃદય તો ખાલી છે.” “હે ધરતી, શું તું એવી કઈ તપસ્યા કરી છે કે કેશવના ચરણ સ્પર્શથી તું આનંદથી રોમાંચિત થઈ રહી છે? શું એ તેમના ચરણ, તેમના મહાકાર્ય, કે તેમની વરાહમૂર્તિના સ્પર્શથી છે?” “કે અચ્યુત અહીં પોતાની પ્રિયાને મળવા આવ્યા છે, અને તેના દેહ અને દૃષ્ટિથી તેને આનંદિત કરી રહ્યા છે? અહીંથી એક સુગંધ આવે છે—તે કૃષ્ણના માળાની છે, જે તેમની પ્રિયાના કુંકુમથી રંગાઈ ગઈ છે.” “રામના નાના ભાઈએ પોતાની પ્રિયાના ખભા પર પોતાનું કમળ જેવું હાથ મુક્યું છે, અને મધમાખીઓ તથા તુલસી સાથે અહીં ફરતા હોય છે; શું વૃક્ષો તેમને પ્રેમથી જોઈ નમન કરે છે?” “આ લતાઓને પૂછો, જે વૃક્ષોને પોતાના હાથથી લપેટી રહી છે; ચોક્કસ, કૃષ્ણના સ્પર્શથી તેઓ આનંદથી રોમાંચિત થઈ ગઈ છે.” આ રીતે, પોતાના ઉન્માદમાં, ગોપીઓ કૃષ્ણને શોધતી, તેમની લીલાઓની નકલ કરતી રહી. કોઈએ પુતનાની ભૂમિકા ભજવી, અને પોતાના સ્તન પર કૃષ્ણને પલાળવા માટે બોલાવી; બીજીએ બાળક બની રડવાનો અભિનય કર્યો અને કોઈએ રથાસુર બનીને પગથી માર ખાધો. બીજી, દાનવ બની, કૃષ્ણની ભૂમિકા ભજવનારીને પકડી; બીજી ગોપીઓએ ગોકુલના અવાજની નકલ કરી, અને કોઈને પગથી ખેંચી. કેટલીક કૃષ્ણ અને રામ બની, ગોપાલક તરીકે રમવા લાગી; કોઈએ વત્સાસુર બની, કોઈએ બકાસુરની ભૂમિકા કરી. કોઈએ દૂર ઉભેલી ગોપીને, કૃષ્ણ જેવો અવાજ કરી બોલાવી; બીજીએ વાંસળી વગાડી, રમતી ફરવા લાગી, અન્ય ગોપીઓએ તેને પ્રશંસા કરી—‘અરે, વાહ!’ કોઈએ પોતાની ભુજા બીજીની ખભા પર મૂકી, ‘હું કૃષ્ણ છું—મારી ચાલ જુઓ’ એમ કહી, મનથી કૃષ્ણમાં લીન થઈ ગઈ. કોઈએ બીજી પર કપડું પાંઘી, એક હાથથી જ કહ્યું, ‘હું તમારી રક્ષા માટે અહીં છું, પવન કે વરસાદથી ડરશો નહીં.’ કોઈએ બીજીની માથા પર પગ મૂકીને કહ્યું, ‘દુષ્ટ, દૂર થઈ જા! હું દુષ્ટ દંડન માટે જન્મ્યો છું!’ કોઈએ કહ્યું, ‘અરે ગોપાલકો, જુઓ, આ ભયાનક જંગલમાં આગ લાગી છે! આંખો મૂકો, હું તમારી રક્ષા કરું છું.’ કોઈએ બીજી ગોપીને ફૂલની માળાથી ઓટમાં બાંધી, કહ્યું, ‘હું માખણ ચોરને બાંધું છું, જેમણે હાંડી તોડી અને ઘી ચોરી લીધું!’ બીજીએ ડરીને આંખો ઢાંકી લીધી. આ રીતે, ગોપીઓ વૃન્દાવનનાં લતા-વૃક્ષોને કૃષ્ણ વિશે પૂછતી, જંગલમાં પરમાત્માના ચિહ્નરૂપ પગલાંઓ બતાવતી ગઈ. આ પગલાંઓ સ્પષ્ટ રીતે નંદનંદનના છે—તેમાં ધ્વજ, કમળ, વજ્ર, અંકુશ અને યવ જેવા ચિહ્નો છે. તે પગલાંઓના નિર્દેશથી ગોપીઓ આગળ વધતી ગઈ. એક સ્થળે, તેમણે જોયું કે કૃષ્ણના પગલાં સાથે બીજી એક ગોપીના પગલાં નજીક-નજીક જોડાયેલા છે; તેઓ દુઃખી થઈ બોલી: “આ પગલાં કયા ગોપીની છે, જે કૃષ્ણ સાથે ગઈ છે, જેમણે પોતાનો હાથ કૃષ્ણના ખભા પર મૂક્યો છે—જેમ હાથીની સ્ત્રી હાથીના ખભા પર હાથ મૂકે છે.” “નિશ્ચયે, આ ગોપીએ ભગવાન હરિની પૂજા કરી હશે, તેથી ગોવિંદ પ્રસન્ન થઈ, અમને છોડીને તેને એકાંતમાં લઈ ગયા છે.” “આ લતા અને છોડ કેટલા ધન્ય છે, જે ગોવિંદના ચરણરજથી પાવન થઈ ગયા છે—જે ચરણરજ બ્રહ્મા, શિવ અને દેવી લક્ષ્મી પણ પોતાના મસ્તક પર ધારણ કરે છે.” “આ ગોપીના પગલાં ઘેરા છે, અને અમને ખૂબ દુઃખ આપે છે—કેમ કે અચ્યુતે અમને છોડીને માત્ર તેને જ લઈ ગયા છે, અને તેની સાથે એકાંતમાં તેના હોઠનો આનંદ માણે છે. આગળ તેની પગલીઓ દેખાતી નથી—નિશ્ચયે, તેના কোমળ પગ ઘાસ અને કોપલોથી દુઃખી થઈ ગયા હશે, તેથી કૃષ્ણે તેને ઉઠાવી લીધી હશે.” “અહીં જુઓ, ગોપીઓ, આ પગલાં વધુ ઘેરા છે—કૃષ્ણ, પ્રેમના ભારથી, પોતાની પ્રિયાને ઉંચકી લઈ જાય છે. અહીં, મહાન આત્માએ પોતાની પ્રિયાને નીચે ઉતારી, ફૂલો તોડ્યાં છે.” “અહીં, પોતાના પ્રેમપાત્ર માટે કૃષ્ણે ફૂલો તોડ્યાં છે; દરેક પગલાં પર તેમના ચિહ્નો સ્પષ્ટ દેખાય છે.” “અહીં, કોઈ પ્રેમી પોતાના પ્રેમપાત્રના વાળ ગોઠવી રહ્યો છે; ચોક્કસ, જ્યારે એ અહીં બેઠી હતી, ત્યારે કૃષ્ણે તેના વાળ શણગાર્યા હશે.” “જ્યારે કે કૃષ્ણ સ્વયં તૃપ્ત અને પૂર્ણ છે, તેમ છતાં તેમણે તેની સાથે આનંદ માણ્યો—એથી પ્રેમીઓની દુર્બળતા અને સ્ત્રીઓની ચંચળતા પ્રગટ થાય છે.” આ રીતે, ગોપીઓ પોતે જોઈ રહેલી વાતો એકબીજાને કહી, મૂંઝાયેલી જંગલમાં ફરવા લાગી; અને જે ગોપીને કૃષ્ણે અન્ય ગોપીઓ છોડીને એકાંતમાં લઈ ગયા હતા...