શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીમદ્ ભાગવતના આ પવિત્ર શ્લોકોમાં જીવન, આત્મા અને ભગવાન કૃષ્ણના વિરહમાં ગોપીઓની ભાવનાનો સુંદર વર્ણન આવે છે. મહર્ષિ માઇત્રેય કહે છે કે જ્યારે મનુષ્ય ઊંઘે છે, બેભાન થાય છે, અથવા દુઃખ-કષ્ટમાં શ્વાસમાં ખલેલ આવે છે, ત્યારે ‘હું છું’ એવી ચેતનાની ભાવના ઉદભવતી નથી—even મૃત્યુની આગમાં પણ. માતૃગર્ભ અને બાળપણમાં, અજ્ઞાન અને અપરિપક્વતાને કારણે, મનુષ્યના અગિયાર પ્રકારના સૂક્ષ્મ અંગો પ્રગટ થતા નથી—જેમ નવા ચંદ્રમાં ચાંદ્ર પ્રકાશ છુપાય છે. વિષયોની अनुपસ્થિતીમાં પણ ચક્ર અટકતું નથી; મનુષ્ય જ્યારે વિષયોને ધ્યાનમાં લે છે, ત્યારે—even unreal dreams—મુસીબતો આવી જાય છે. પાંચ પ્રકારના સૂક્ષ્મ અંગો ત્રણ અને સોળ રીતે વિસ્તર્યા છે; જ્યારે ચેતનાથી સંયુક્ત થાય છે, ત્યારે તેને જીવ કહેવામાં આવે છે. આ જ દ્વારા મનુષ્ય શરીર ધારણ કરે છે અને છોડે છે, અને આનંદ, દુઃખ, ભય, પીડા અને સુખનો અનુભવ કરે છે. જેમ કે જંગલમાં લીચ ઘાસ અને પાણી વચ્ચે રહે છે, તેમ મનુષ્ય—even મૃત્યુ સમયે—શરીર સાથેની ઓળખ છોડી શકતો નથી. અદૃશ્ય વસ્તુ દેખાતી વસ્તુ જેવી વિનાશ પામતી નથી; તે સ્વપ્નમાં જેવું છે—ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય બધું જ દિવસ-રાત સુતેલું રહે છે. જ્યારે મનુષ્ય પોતાના ઇન્દ્રિયોથી કરવામાં આવેલા કર્મો પર વારંવાર ધ્યાન આપે છે, અને અજ્ઞાન રહે છે, ત્યારે આત્મા માટે બંધન સર્જાય છે. માટે, આ બંધનથી મુક્તિ માટે, હરીનું પૂજન કરો—મન, વાણી અને કાયાથી—અને સમગ્ર જગતને ભગવાનનું સ્વરૂપ સમજો, જેમની પાસેથી સૃષ્ટિ, પાલન અને લય થાય છે. મહર્ષિ માઇત્રેય કહે છે: શ્રેષ્ઠ ભક્ત નારદજી, જેઓએ હંસોના માર્ગનું ઉપદેશ આપ્યો અને વિદાય લીધી, તેઓ સિદ્ધલોકમાં ગયા. રાજા પ્રાચીનબર્હિ, પોતાના પુત્રોને સૃષ્ટિની રક્ષા માટે શીખવીને, કપિલમુનિના આશ્રમમાં તપ કરવા ગયા. ત્યાં, એકાગ્ર ચિત્તથી, તેમણે ગોવિંદના કમળપદની ઉપાસના કરી; સર્વ આસક્તિમાંથી મુક્ત થઈ, ભક્તિથી ભગવાન સમાન રૂપ પ્રાપ્ત કર્યો. હે પાપવિહિન, આ આત્મા વિશેની શિક્ષા દેવમુનિએ ગાઈ છે; જે વ્યક્તિ તેને વાંચે કે સાંભળે, તે જડ-બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે. મુકુંદની આ પવિત્ર કથા, જે જગતને પવિત્ર કરે છે, દેવમુનિના મુખમાંથી વહે છે; જે સાંભળે, તે સર્વ બંધનથી મુક્ત થઈ, પરમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે. માટે, આ અદ્ભુત ઉપદેશ, જે મેં મેળવ્યો છે, સ્ત્રી અને પુરુષના કર્તવ્ય વિશેના બધા શંકાઓ દૂર કરે છે—અહીં અને પરલોકમાં. શુકદેવજી કહે છે: જયારે કૃષ્ણ અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગયા, ત્યારે વૃજના સ્ત્રીઓ, તેમને ન જોઈ શકતાં, દુઃખી થઈ—જેમ કે હાથીણો પોતાના નેતા હાથીથી વિભાજીત થાય છે. કૃષ્ણના ચાલ, પ્રેમ, સ્મિત, રમતી નજર, મોહક વાણી અને રમૂજી લીલાઓમાં ગોપીઓનું મન સંપૂર્ણ રીતે લીન થઈ ગયું; દરેક ગોપી કૃષ્ણની લીલાઓનું અનુકરણ કરવા લાગી—‘હું કૃષ્ણ છું’ એમ મનમાં માનતી. ગોપીઓ એકત્ર થઈ, ઉંચે અવાજે કૃષ્ણના ગીત ગાતા, જંગલમાં જુદી-જુદી જગ્યાએ ભટકી રહી—કૃષ્ણને શોધતી. તેઓ વૃક્ષોને પુછતી—જે અલગ ઊભા છે, પણ તેમા પરમાત્મા વસે છે—જેમ કે આકાશને પુછે. “હે અશ્વત્થ, પલાશ અને વટ વૃક્ષો, શું તમે નંદના પુત્રને અહીંથી પસાર થતો જોયો છે, જે પ્રેમભરી નજર અને તેજસ્વી સ્મિતથી અમારું મન ચોરી જાય છે?” “હે કુરબક, અશોક, નાગ, પુન્નાગ, ચંપક વૃક્ષો, શું રામના નાના ભાઈ, જેનું સ્મિત ગર્વીલા સ્ત્રીઓને નમાવે છે, અહીંથી પસાર થયા છે?” “હે તુલસી, ગોવિંદના પાવન પદની પ્રિય, જો તમે અચ્યુતને, જે તુલસીથી શોભે છે, અહીંથી પસાર થતો જોયો છે?” “હે માલતી, મલ્લિકા, જાતી, યૂથિકા, શું માધવ અહીંથી પસાર થયા છે, તમને પોતાના સ્પર્શથી આનંદિત કરીને?” “હે ચૂટ, પ્રિયાલ, પનાસ, આસન, કોવિદ, જાંબુ, અર્ક, બિલ્વ, બકુલ, આમ્ર, કદંબ, નીપ અને યમુના કિનારેના બધા વૃક્ષો, કૃપા કરીને અમને બતાવો—જેનું મન ખાલી છે—કૃષ્ણ કયા માર્ગે ગયા છે?” “હે ધરતી, શું તું કોઈ તપ કરી છે, જે તું તેજસ્વી થાય છે—કેશવના પગના સ્પર્શથી તારા રોમાંચ ઊભા થાય છે? શું એ તેમના પગના સ્પર્શથી, તેમના મહાન કાર્યોથી, કે તેમના વરાહ રૂપના અંકલનથી?” “કે અચ્યુત અહીં પોતાની પ્રિય પાસે આવ્યા છે, તેને પોતાના શરીર અને નજરથી આનંદિત કરવા? મુખ્ય યાદવના હારની સુગંધ, જે તેની પ્રિયાના કુંકુમથી રંગાઈ છે, અહીં વહે છે.” “લોટસ જેવા હાથને પ્રિયાના ખંભા પર મૂકી, રામના નાના ભાઈ તુલસી અને મધમાખીઓ સાથે અહીં ફરતા છે; શું વૃક્ષો તેમને જોવા નમે છે?” “આ લતાને પુછો, જે વૃક્ષોને પોતાના હાથથી લપટે છે; જરૂર, કૃષ્ણના સ્પર્શથી તેઓ આનંદમાં રોમાંચિત થાય છે.” આ રીતે, ગોપીઓ કૃષ્ણની શોધમાં પાગલ જેવી વાતો બોલતી, કૃષ્ણની લીલાઓનું અનુકરણ કરતી, દરેક પોતે જ કૃષ્ણમાં લીન થઈ ગઈ. કેટલીક ગોપી પુતના બનીને કૃષ્ણને સ્તનપાન કરાવતી, બીજી બાળક બની રડતી, અને કોઈ રથ-દૈત્ય બની પગથી માર ખાતી. બીજી દૈત્ય બની, કૃષ્ણની ભૂમિકા ભજવનારીને પકડી લેતી; અને કોઈ ગોપી ગોકુલના અવાજનું અનુસરણ કરી, પગથી ખેંચતી. કેટલીક ગોપીઓ કૃષ્ણ અને રામ બની, ગોપાળ તરીકે રમતી; બીજી વત્સ-દૈત્ય બની, પરાજય પામી; અને કોઈ બક-દૈત્ય બની. કેટલીક ગોપી દૂર રહેલીને, કૃષ્ણની જેમ, બોલાવી, વાંસળી વગાડતી, રમતી, અને બીજી ગોપીઓ ‘શાબાશ!’ કહી પ્રશંસા કરતી. કોઈ ગોપી પોતાની હાથ બીજીના ખંભા પર મૂકી, ‘હું કૃષ્ણ છું—મારો ચાલ જુઓ’ કહી, મનથી કૃષ્ણમાં લીન થઈ. કેટલીક ગોપી ‘હવા કે વરસાદથી ડરશો નહીં, હું તમારી રક્ષા માટે વ્યવસ્થા કરી છે’ કહી, એક હાથથી પોતાની ઓઢણી બીજી ગોપી પર ઓઢાવતી. કોઈ ગોપી બીજીના માથા પર ચઢી, ‘દોષી, દૂર જા! હું દુષ્ટોના દંડ રૂપે જન્મ્યો છું!’ કહી. કોઈ ગોપી ‘હે ગોપાળ, જુઓ આ ભયંકર જંગલમાં આગ! આંખો બંધ કરો, હું તુરંત તમને સુરક્ષિત કરીશ’ કહેતી. કેટલીક ગોપી, ફૂલની માળા વડે બીજી ગોપીને ઉખલી સાથે બાંધતી, ‘હું એ માખણ ચોરને બાંધું છું, જે ઘડા ફોડે છે અને માખણ ચોરી લે છે!’ કહી; બીજીએ ડરીને આંખો ઢાંકી, ડરનો નાટક કર્યો. આ રીતે, ગોપીઓ વૃંદાવનના લતા અને વૃક્ષોને પુછતી, કૃષ્ણના પગલાંઓની નિશાન forestમાં બતાવતી. આ પગલાંઓ, સ્પષ્ટ દેખાય છે, મહાન નંદના પુત્રના છે; તેમાં ધ્વજ, કમળ, વજ્ર, અંકુશ અને જવાર જેવા ચિહ્નો દર્શાય છે. આ રીતે, ગોપીઓ કૃષ્ણના વિરહમાં, તેમની લીલાઓ અને સ્મૃતિમાં, પવિત્ર અને ભાવભરી રીતે લીન થઈ ગઈ.