શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

જ્યારે નારદજી રાજા પ્રાચીનબર્હિ ને જીવનના રહસ્યો સમજાવી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમણે કહ્યું કે, વેદજ્ઞ લોકોમાં એક ચર્ચા થાય છે—કે કર્મો અદૃશ્ય છે, પ્રગટ નથી. નારદજી સમજાવે છે: મનુષ્ય જે કર્મ કરે છે, તેના ફળ તેને અવશ્ય મળે છે—આ જીવન પછી, સૂક્ષ્મ શરીર અને મન દ્વારા, અવરોધ વિના અનુભવાય છે. જેમ માણસ ઊંઘમાં શરીરને મુકીને ચાલે છે, તેમ એ કર્મોના ફળ ભોગવે છે—ક્યારેક આ શરીરે, ક્યારેક બીજાં શરીરે. મનુષ્ય મનથી 'હું આ છું' એમ જે-જે ગ્રહણ કરે છે, એના આધારે તેને પુનર્જન્મ પ્રાપ્ત થાય છે. જેમ મનના ક્રિયાઓથી મનનું અસ્તિત્વ સમજાય છે, તેમ પૂર્વ શરીરના કર્મો મનની ગતિથી ઓળખાય છે. આ શરીરે જે અનુભવ્યું નથી, જોયું નથી કે સાંભળ્યું નથી, તેમ છતાં ક્યારેક તે સ્વરૂપ પોતામાં અનુભવે છે—કારણ કે, એ અંદર રહેલું છે. તેથી, હે રાજન, જીવાત્મા એવા સ્વરૂપને પામે છે જે શરીરથી ઉદભવ્યું છે; જેનો અનુભવ થયેલો નથી, તે મનથી સમજાય નહીં. મન વ્યક્તિને પૂર્વ સ્વરૂપો, ભવિષ્યના સ્વરૂપો અને જે કદી નહીં થાય તે પણ દર્શાવે છે. અહીં, ક્યારેક, જે જોયું કે સાંભળ્યું નથી, તે પણ મનમાં દેખાય છે; તેથી, સ્થાન, સમય અને કર્મ અનુસાર સમજવું જોઈએ. મન અને ઇન્દ્રિયો દ્વારા પ્રાપ્ત થતી બધી વસ્તુઓ આવતી-જતી રહે છે—આ અનુભવ સૌને થાય છે. જ્યારે મન માત્ર સત્ત્વમાં સ્થિર થાય છે અને ભગવાનની પાસે રહે છે, ત્યારે અંધકાર દૂર થાય છે અને પ્રકાશ ફેલાય છે. 'હું' અને 'મારું' ની ભાવના, જ્યારે સુધી બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોની અનાદિ વ્યવસ્થા છે, ત્યં સુધી રહે છે. ઊંઘ, મૂર્છા કે દુઃખ વખતે, શ્વાસ બંધ થવાથી 'હું છું' એ જ્ઞાન ઊગતું નથી—even મૃત્યુ સમયે પણ નહીં. ગર્ભ અને બાળપણમાં, કાચાપણાથી, અગિયાર પ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર પ્રગટતું નથી—જેમ અમાવાસ્યામાં ચંદ્ર છુપાય છે. વસ્તુ ન હોય ત્યારે પણ ચક્ર બંધ થતું નથી; મનમાં વિષયોના ચિંતનથી—even સ્વપ્નમાં, જે અસત્ય છે, દુઃખ આવે છે. આ રીતે, પાંચ પ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર, ત્રણ અને સોળ રીતે વિસ્તરેલું, ચેતનાથી યુક્ત થાય ત્યારે તેને જીવ કહે છે. એથી મનુષ્ય શરીર ધારણ કરે છે અને ત્યાગે છે; અને એથી જ આનંદ, દુઃખ, ભય, પીડા અને સુખનો અનુભવ કરે છે. જેમ જળ અને ઘાસ પર ચિપકેલી જુંકું છોડી પણ નથી શકતી કે રહી પણ નથી શકતી, તેમ મનુષ્ય મૃત્યુ સમયે પણ શરીરનું અભિમાન છોડી શકતો નથી. અદૃશ્ય, દેખાતા જેવી રીતે નાશ પામતું નથી, પણ સ્વપ્ન જેવા બીજા રૂપે રહે છે; ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—all દિવસ-રાત સુતેલા છે. જ્યારે સુધી અજ્ઞાનથી કર્મનું ચિંતન થાય છે, ત્યં સુધી આત્મા માટે બંધન ઉત્પન્ન થાય છે. આથી, મુક્તિ માટે સર્વભાવે હરીનું ભજન કરવું—જેમાંથી સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહાર થાય છે—અને સમગ્ર જગતને તેમનું રૂપ સમજીને ભજવું. એ રીતે નારદજી, હંસો માટે ઉત્કૃષ્ટ માર્ગ બતાવી અને તેમને વિદાય આપી, સિદ્ધલોક તરફ ગયા. રાજા પ્રાચીનબર્હિએ પોતાના પુત્રોને સૃષ્ટિની રક્ષા માટે શીખવી, પછી કપિલમુનિની આશ્રમમાં તપ માટે ગયા. ત્યાં, એકાગ્ર મનથી, અડગપણે તેમણે ગોવિંદના ચરણોમાં ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરી; સર્વ આસક્તિથી મુક્ત થઈ, તેઓ ભગવાન સમાન સ્થિતિને પામ્યા. હે નિર્દોષ, આ પરમાત્માના તત્વનું ઉપદેશ, જે દિવ્ય ઋષિ દ્વારા ગવાયું છે, જે તેને વાંચે કે સાંભળે, તે સંસાર બંધનથી મુક્ત થાય છે. મુકુન્દના પાવન ગૌરવનું વર્ણન, જે શ્રેષ્ઠ ઋષિના મુખેથી વહેલું છે, જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળે, તે પરમ પદને પામે છે અને ફરી જન્મ-મરણમાં ફરતો નથી. આ અદ્ભુત ઉપદેશ, જે મેં પ્રાપ્ત કર્યો છે, એ સ્ત્રી અને પુરુષના સર્વ કર્તવ્ય વિષયક સંશયોને દૂર કરે છે—આ જીવન અને પરલોક બંને માટે. પછી, શુકદેવજી કહે છે: જ્યારે ભગવાન અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગયા, ત્યારે વ્રજની સ્ત્રીઓ, જેમને કૃષ્ણના દર્શન ન મળ્યા, તેઓ દુઃખી થઈ ગઈ—જેમ હાથીણીઓ પોતાના નાયકથી વિયોગ પામે છે. કૃષ્ણના હાવભાવ, પ્રેમ, સ્મિત, રમૂજી નજર, મોહક વાણી અને રમણિય લીલાઓમાં મન લગાવી, લક્ષ્મીપતિ શ્રીકૃષ્ણના પ્રેમમાં મગ્ન ગોપીઓ, પોતે કૃષ્ણ છે એમ માની, તેમના ક્રિયાઓનું અનુસરણ કરવા લાગી. ચાલવામાં, સ્મિતમાં, નજરમાં, બોલવામાં અને અન્ય ક્રિયાઓમાં, ગોપીઓએ પોતાના પ્રિયતમ શ્રીકૃષ્ણના ચંચળ રીતે અનુકરણ કર્યું—'હું જ કૃષ્ણ છું' એમ માને, દરેક ગોપી મનથી એ ભાવમાં લીન થઈ. બધી ગોપીઓ એકઠી થઈ, કૃષ્ણના ગીતો ગાઈ, જંગલમાં એકથી બીજા વનમાં, કૃષ્ણની શોધમાં, પાગલ જેવી ભટકવા લાગી. તેઓ વૃક્ષોને પ્રશ્ન કરવા લાગી—જે અલગ ઊભાં છે, પણ જેમા પરમાત્મા વસે છે—એવું જાણે આકાશને પૂછે છે. 'હે અશ્વત્થ, પલાશ, વટ વૃક્ષો, શું તમે નંદનંદન કૃષ્ણને અહીંથી પસાર થતો જોયો છે? એમના પ્રેમભર્યા દૃષ્ટિ અને તેજસ્વી સ્મિતથી અમારા મન ચોરી ગયા છે.' 'હે કુરબક, અશોક, નાગ, પુન્નાગ, ચંપક વૃક્ષો, શું રામના નાના ભાઈ, જેમનું સ્મિત ગર્વીલા ગોપીઓને પણ નમાવેછે, અહીંથી ગયા છે?' 'હે પાવન તુલસી, ગોવિંદના ચરણોમાં પ્રિય, ભમરા જેની આસપાસ ગુંજે છે, શું તમે અચ્યુતને અહીંથી પસાર થતો જોયો છે, જેમણે તમને શોભાવ્યા છે?' 'હે માલતી, હે મલ્લિકા, હે જાતી, હે યુથિકા, શું માધવ અહીંથી ગયા છે, જેમના સ્પર્શથી તમે આનંદ અનુભવો છો?' 'હે આમ, પ્રિયાળ, પનસ, આસન, કોવિદ, જાંબુ, અર્ક, બિલ્વ, બકુલ, આંબા, કદંબ, નીપ અને યમુનાના કાંઠાના બધા વૃક્ષો, કૃપા કરીને અમને કહો—અમારા મન ખાલી છે—કૃષ્ણ કયા રસ્તે ગયા?' 'હે ધરતી, શું તું એવી કઠિન તપસ્યા કરી છે કે, તારા રોમકુપોમાં આનંદથી કંપન છે—કેશવના પગલાં તને સ્પર્શ્યા છે? કે એમના પરાક્રમથી, કે વરાહ રૂપે તારા અંગને અંકલાવ્યા છે?' 'કે અચ્યુત અહીં પોતાની પ્રિયાને મળવા આવ્યા છે, અને એમના શરીર અને દૃષ્ટિથી તેણીને આનંદ આપી રહ્યા છે? એમના માથાના હારની સુગંધ, જે પ્રિયાના કુંકુમથી રંગાઈ છે, અહીં ફેલાઈ રહી છે.' 'લક્ષ્મીપતિ કૃષ્ણ પોતાના કમળ જેવા હાથ પ્રિયાના ખભા પર મૂકી, તુલસી અને ભમરાઓ સાથે અહીં વિહરે છે; શું વૃક્ષો એમને નમન કરે છે, જ્યારે તેઓ પ્રેમથી જોઈને પસાર થાય છે?' 'આ વલ્લરીઓને પૂછો, જે વૃક્ષોને પોતાની ભુજાઓથી અંકલાવે છે; ચોક્કસ, કૃષ્ણના સ્પર્શથી તેઓ આનંદમાં રોમાંચિત થઈ જાય છે.