શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મહાનારદજી કહે છે કે, જે કર્મો અહીં કોઈ વ્યક્તિ કરે છે, તે શરીર છોડ્યા પછી, તે જ કર્મોના ફળો તેને બીજાં શરીરમાં ભોગવવા મળે છે. આ વિષયમાં, જેઓ વેદો જાણે છે, તેઓમાં એવી ચર્ચા થાય છે કે, કરેલા કર્મો છૂપાયેલા રહે છે, સ્પષ્ટ દેખાતા નથી. નારદજી સ્પષ્ટ કરે છે કે, જે કર્મો કરવામાં આવે છે, એના ફળો મન અને સૂક્ષ્મ શરીર દ્વારા અવરોધ વિના આગામી જન્મમાં ભોગવવામાં આવે છે. જેમ માણસ સૂઈ રહેલા શરીરને છોડી દે છે, તેમ તે પોતાના કર્મોના ફળો ક્યારેક આ શરીરમાં તો ક્યારેક બીજાં શરીરમાં ભોગવે છે. જે વ્યક્તિ 'હું આ છું' એમ માને છે અને મનથી જે ક્રિયા કરે છે, તેના પરિણામે તેને ફરી જન્મ મળતો રહે છે. જેમ આપણે ઇન્દ્રિયો અને મનની પ્રવૃત્તિઓથી મનનું હોવું સમજી લઈએ છીએ, તેમ મનની ચળપળથી પૂર્વ જન્મના કર્મો પણ ઓળખી શકાય છે. આ શરીરમાં આપણે જે અનુભવ્યું નથી, જોયું નથી કે સાંભળ્યું નથી, એવું પણ ક્યારેક અંદરથી અનુભૂતિરૂપે દેખાઈ શકે છે. એથી, રાજન, જીવાત્મા એ પ્રકારનું રૂપ પામે છે જે શરીરથી ઊભું થાય છે; જે અનુભવ્યું નથી, એ મનથી સમજાઈ શકતું નથી. મન માણસને તેના ભૂતકાળના રૂપો, ભવિષ્યના રૂપો અને અરૂપો બધું જ દર્શાવે છે. ક્યારેક, અહીં એવા વિચારો મનમાં આવે છે જે આપણે જોયા કે સાંભળ્યા નથી; એટલે સ્થાન, સમય અને કર્મ મુજબ અનુમાન કરવું જોઈએ. મન અને ઇન્દ્રિયોથી પ્રાપ્ત થતી વસ્તુઓ વારંવાર આવે છે અને જાય છે; આ અનુભવ દરેક જીવને થાય છે. જ્યારે મન માત્ર સત્વમાં સ્થિર થાય છે અને ભગવાનના નજીક રહે છે, ત્યારે અજ્ઞાનનું અંધકાર, ચંદ્રના છાયાની જેમ, દૂર થઈ જાય છે અને પ્રકાશ ફેલાય છે. 'હું' અને 'મારું'ની ભાવના, જ્યારે સુધી બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોનું અનાદિ બંધારણ ચાલે છે, તેટલા સુધી રહે છે. ઊંઘ, બેભાન અવસ્થા કે દુ:ખમાં, શ્વાસમાં વિક્ષેપ આવે ત્યારે 'હું છું' એ જ્ઞાન ઊગતું નથી—even મૃત્યુ સમયે પણ. ગર્ભાવસ્થા અને બાળપણમાં, અપરિપક્વતાને કારણે, અગિયાર પ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર પ્રગટતું નથી, જેમ અમાવાસ્યાની રાત્રે ચંદ્ર છુપાય છે. જ્યારે વિષય નથી, ત્યારે પણ ચક્ર બંધાતું નથી; વિષયોની કલ્પના કરતાં, સ્વપ્નમાં પણ દુ:ખ આવે છે, ભલે તે અસત્ય હોય. આ રીતે, પાંચ પ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર, ત્રણ અને છદશ (૧૬) રૂપે વિસ્તરે છે અને ચેતનાથી જોડાય છે, ત્યારે તેને જીવ કહેવામાં આવે છે. આથી, જીવ આ શરીર ધારણ કરે છે અને છોડે છે; અને એ દ્વારા સુખ, દુ:ખ, ભય, પીડા અને આનંદનો અનુભવ કરે છે. જેમ જળ અને ઘાસ વચ્ચે લટકાતો જિંકડો (લીચ) ન જાય કે રહે, તેમ જીવ મૃત્યુ સમયે પણ શરીરની ઓળખ છોડતો નથી. અદૃશ્ય (સૂક્ષ્મ) કદી નાશ પામતું નથી, દેખાતું (સ્થૂલ) નાશ પામે છે; અદૃશ્ય સ્વપ્ન જેવું રહે છે; ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—all રાત્રે અને દિવસે સૂઈ જાય છે. જ્યારે સુધી અજ્ઞાન રહે છે, અને મન ઇન્દ્રિયોના કર્મોની કલ્પના કરે છે, તેટલા સુધી આત્મા માટે બંધન ઊભું થાય છે. એથી, મુક્તિ માટે, હૃદયપૂર્વક હરીનું ભજન કરો, જેમાંથી સમગ્ર જગતની રચના, પાલન અને લય થાય છે—અને સર્વત્ર ભગવાનને જ જુઓ. મૈત્રેયજી કહે છે: એ સમયે સર્વોત્કૃષ્ટ ભક્ત, દેવર્ષિ નારદે હંસગતિ (મુક્તિનો માર્ગ) બતાવ્યો અને સૌને વિદાય આપી, પછી સિદ્ધલોક તરફ જતા રહ્યા. રાજા પ્રાચીનબર્હિ, રાજર્ષિ, પોતાના પુત્રોને સૃષ્ટિની રક્ષા માટે શીખવી, પછી તપ માટે કપિલમુનિની આશ્રમમાં ગયા. ત્યાં, એકાગ્ર મનથી, અટલ ભક્તિથી, તેમણે ગોવિંદના પદપદ્મોની ઉપાસના કરી; સર્વ આસક્તિથી મુક્ત થઈ, ભક્તિ દ્વારા ભગવાન સમાન અવસ્થા પામી. હે નિર્લેપ, આ આત્મતત્વનું શાસ્ત્ર દેવર્ષિએ ગાયું છે; જે તેને વાંચે છે કે સાંભળે છે, તે સંસાર બંધનથી મુક્ત થાય છે. મુકુંદની મહિમા, જે જગતને પવિત્ર કરે છે, દેવર્ષિના મુખથી વહેતી, આત્માની પવિત્રતાનું સ્વરૂપ છે; જે તેને સાંભળે છે, તે પરમ પદ પામે છે અને ફરી જન્મમરણમાં ભટકે નહીં. આ અદ્ભુત પરમાત્મ તત્વજ્ઞાન, જે હવે મને પ્રાપ્ત થયું, એ સ્ત્રી-પુરુષના કર્તવ્ય અને શંકા બંનેનું નિવારણ કરે છે—આ જીવન અને પરમ જીવનમાં. શુકદેવજી કહે છે: જ્યારે ભગવાન અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગયા, ત્યારે વ્રજની સ્ત્રીઓ તેમને જોઈ શક્યા નહિ અને દુ:ખથી કષ્ટ પામવા લાગી—જેમ માદકાતુર ગજણીઓ પોતાના નેતા વિના થકી જાય છે. તેમના મન ભગવાનના ચાલ, પ્રેમ, સ્મિત, રમુજી નજર, મોહક વાણી અને લિલામાં લીન થઈ ગયાં. શ્રીલક્ષ્મીપતિના પ્રેમમાં બંધાઈ, ગોપીઓએ તેમના હાવભાવનું અનુસરણ શરૂ કર્યું—દરેકે પોતાને 'હું જ કૃષ્ણ છું' એમ માનીને. ચાલવામાં, હસવામાં, નજર કરવામાં, બોલવામાં અને અન્ય ક્રિયાઓમાં, ગોપીઓએ કૃષ્ણના રમુજી વ્યવહારની નકલ કરી; દરેકના હૃદયમાં 'હું જ કૃષ્ણ છું' એવી ભાવના થઈ. બધા ભેગા થઈ, તેઓ ઉંચે અવાજે કૃષ્ણના ગીતો ગાવા લાગ્યા અને જંગલમાં તેમને શોધવા નીકળી, જાણે કોઈ પરમાધિન થઈ હોય; તેઓ વૃક્ષોને પૂછવા લાગ્યા, જે દૂર ઊભેલા હોવા છતાં પરમાત્માને ધરાવે છે—જેમ આકાશને પૂછતા હોય તેમ. 'હે અશ્વત્થ, પલાશ, વટ વૃક્ષો, શું તમે નંદપુત્ર કૃષ્ણને અહીંથી જતા જોયા? જેમણે પ્રેમભરી નજર અને તેજસ્વી સ્મિતથી અમારું મન ચોરી લીધું છે?' 'હે કુરબક, અશોક, નાગ, પુન્નાગ, ચંપક વૃક્ષો, શું રામના નાના ભાઈ, જેઓના સ્મિતથી ગર્વીતા પણ નમન થાય છે, અહિંથી ગયા છે?' 'હે પવિત્ર તુલસી, ગોવિંદના પદપ્રિય, ભમરા સાથે ઘેરાયેલા, શું તમે અચ્યૂતને અહીંથી ગયેલા જોયા, જેઓ તારી શોભાથી શોભિત છે?' 'હે માલતી, મલ્લિકા, જાતી, યુથિકા, શું માધવ અહિંથી ગયા છે, જેમના સ્પર્શથી તમે આનંદિત થાઓ છો?' 'હે ચૂતા, પ્રિયાળ, પનસ, આસન, કોવિદ, જાંબુ, અર્ક, બિલ્વ, બકુલ, આમ્ર, કદંબ, નીપ અને યમુનાના કિનારે ઊભેલા તમામ વૃક્ષો, કૃપા કરીને અમને બતાવો—અમારા હૃદય ખાલી છે—કૃષ્ણ કઈ દિશાએ ગયા?' 'હે પૃથ્વી, તું કયો તપ કર્યો છે કે, તારા રોમકૂંપો આનંદથી ઊભા છે, કારણ કે તારા પર કેશવના ચરણો પડ્યા છે? શું એ તેમના પદસ્પર્શથી, મહાન કૃત્યોથી કે વરાહ અવતારના સ્પર્શથી છે?' 'કે અચ્યૂત અહીં પોતાની પ્રિયાને મળવા આવ્યા છે, હે સખી, અને તેને પોતાના અંગ અને દૃષ્ટિથી આનંદ આપી રહ્યા છે? કૃષ્ણના મુખ્યમાળાની સુગંધ, જે પ્રિયાના કુંકુમથી રંગાઈ છે, અહીં વહે છે.' 'પદ્મ જેવી હથેળી પ્રિયાના ખભા પર રાખીને, રામના નાના ભાઈ, ભમરા અને તુલસીથી ઘેરાઈ, અહીં ફરતા હોય છે; વૃક્ષો એમને પ્રેમથી જુએ છે અને નમન કરે છે.' આ રીતે ગોપીઓમાં ભગવાન કૃષ્ણની વિરહવેદના, તેમની લિલા અને ભક્તિની અનોખી અનુભૂતિ વ્યક્ત થઈ.