શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાન નારદજી રાજા પ્રાચીનબર્હિને સમજાવે છે કે, સુમૃદુ સ્વભાવ ધરાવતી સ્ત્રીઓમાં આશ્રમનું આશ્રય ફૂલની સુગંધ જેવું હળવું હોય છે. કામના વડે જન્મેલી ક્ષણિક સુખની શોધમાં મનુષ્ય સંયોગમાં લીન થઈ જાય છે અને મન પણ એમાં જ અટકી જાય છે. જેમ છ પગવાળાં જીવોના ગીત મોહક હોય છે, તેમ સ્ત્રીઓની મોહક વાણી પણ કાનને આકર્ષે છે. આગળ જતાં, સમય તો વાઘના જૂથ જેવો છે—જે અજાણતાં જ દિવસ-રાત જીવનચક્રને ખાય જાય છે, જયારે મનુષ્ય ઘરમાં આનંદ માણે છે. એ દરમિયાન, મૃત્યુ રૂપે શિકારી અજાણતાં જ તીર મારે છે. હે રાજન, તું આ આત્માને જો, જેના હૃદયમાં આ તીર વીંધાઈ ગયું છે. તેથી, તું હરણના વર્તનને ધ્યાનપૂર્વક જો અને પોતાનો મન હૃદયમાં સંયમિત રાખ, જેમ રથચાલક વાઘાને સંભાળે છે. સ્ત્રીઓની સંગતિ અને તેમના સંગીતનો ત્યાગ કર, અને ધીરે-ધીરે હંસના આશ્રયમાં જઈ, સંતોષ પામી, એકાંત તરફ આગળ વધ. રાજા પૂછે છે: હે બ્રાહ્મણ, મેં ભગવાનના વચનો સાંભળ્યા અને મનન પણ કર્યું. જો આ જ્ઞાન ગુરુઓને ખબર હોય, તો તેઓ એ સમજાવે કેમ નહીં? પછી રાજા કહે છે: હે બ્રાહ્મણ, તમારી વાતોથી મારું મોટું સંશય દૂર થયું છે. જ્યા ઇન્દ્રિયોની પહોંચ નથી, ત્યાં તો ઋષિઓ પણ ભ્રમિત થઈ જાય છે. તમે જે કર્મો અહીં કરો છો, એ શરીર છોડ્યા પછી બીજાં શરીરમાં જઇને તે કર્મોના ફળ ભોગવો પડે છે. વેદ વિદ્વાનોમાં એ ચર્ચા ચાલી રહી છે કે, કરેલા કર્મો છુપાયેલા હોય છે, સ્પષ્ટ દેખાતા નથી. નારદ કહે છે: જે કર્મો કરાય છે, એના ફળ મન અને સૂક્ષ્મ શરીર દ્વારા સતત મળ્યા કરે છે. જેમ મનુષ્ય ઊંઘતા શરીરને છોડી દે છે, તેમ જ તે આ શરીર કે બીજાં શરીરમાં કર્મોના ફળ ભોગવે છે. જે મનુષ્ય ‘હું આ છું’ એવું માને છે, તે જે કર્મો કરે છે, તેના ફળો ભોગવીને ફરી જન્મ લે છે. જેમ મનના કાર્યોથી મનનું અસ્તિત્વ જાણી શકાય છે, તેમ પૂર્વજન્મના કર્મો પણ મનના હલનચલનથી ઓળખી શકાય છે. આ શરીરે જે અનુભવ્યું નથી, જોયું નથી કે સાંભળ્યું નથી, છતાં ક્યારેક એ સ્વરૂપ અંદરથી દેખાઈ આવે છે. એથી, હે રાજન, જીવ આત્મા એ જ સ્વરૂપ પામે છે જે શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; જેનો અનુભવ થયો નથી, એ અર્થ મનથી પકડાય નહીં. મન જ મનુષ્યને પૂર્વ સ્વરૂપો, આવનારા સ્વરૂપો અને જે નહીં થાય એ પણ દર્શાવે છે—ભગવાન તારી કૃપા કરે. ક્યારેક જે જોયું કે સાંભળ્યું નથી, એ પણ મનમાં દેખાય છે; એટલે, સ્થાન, સમય અને કર્મ પ્રમાણે અનુમાન કરવું જોઈએ. મન અને ઇન્દ્રિયોથી પ્રાપ્ત થનારા બધા વિષયો વારંવાર આવે-જાય છે; બધાને આવું અનુભવાય છે. જ્યારે મન માત્ર સત્ત્વગુણમાં સ્થિર થાય છે અને ભગવાનની નજીક રહે છે, ત્યારે અંધકાર દૂર થઈ જાય છે અને પ્રકાશ પ્રસરે છે. ‘હું’ અને ‘મારું’ એવી કલ્પના, જ્યારે સુધી બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોની અનાદિ વ્યવસ્થા રહે છે, ત્યાં સુધી ટકી રહે છે. ઊંઘ, મૂર્છા અને પીડામાં, શ્વાસના વિક્ષેપથી ‘હું છું’ એવી જાણ જાગતી નથી—even મૃત્યુ સમયે પણ નહીં. ગર્ભ અને બાળપણમાં, અપરિપક્વતાના કારણે, અગિયાર પ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર પ્રગટતું નથી—જેમ અમાવસ્યામાં ચાંદ્રપ્રભા છુપાય છે. વિષય ન હોય તો પણ ચક્ર બંધ થતું નથી; વિષયનું મનન કરતાં, સ્વપ્નમાં પણ દુ:ખ આવે છે, ભલે એ અસત્ય હોય. આ રીતે, પાંચ પ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર, ત્રણ અને સોળ રીતે વિસ્તરેલું, ચેતનાને જોડાય છે, ત્યારે એ જીવ કહેવાય છે. આથી, મનુષ્ય એથી શરીર ધારણ કરે છે અને ત્યાગે છે, અને એથી આનંદ, દુ:ખ, ભય, પીડા અને સુખ અનુભવે છે. જેમ જુંગલિયો ઘાસ અને પાણી પર રહે છે પણ છોડતો પણ નથી, તેમ જીવ મૃત્યુ સમયે પણ દેહભાન છોડતો નથી. અદૃશ્ય વસ્તુ દેખાતી વસ્તુની જેમ નાશ પામતી નથી, પણ સ્વપ્ન જેવી રહે છે; ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય સર્વે દિવસ-રાત સૂઈ જાય છે. જ્યારે સુધી અજ્ઞાનથી કર્મમાં મન લગાવાય છે, ત્યારે બંધન ઉભું થાય છે. એથી, મુક્તિ માટે, સમગ્ર હૃદયથી હરિની ઉપાસના કર, આખું જગત એમનું જ છે—જેમમાંથી સૃષ્ટિ, પાલન અને લય થાય છે. મૈત્રેય કહે છે: સર્વોત્તમ ભક્ત નારદજી, હંસપથ બતાવી, વિદાય લઈને સિદ્ધલોક ગયા. રાજા પ્રાચીનબર્હિએ પોતાનાં પુત્રોને સૃષ્ટિની રક્ષા વિષે ઉપદેશ આપ્યા પછી, કપિલમુનિના આશ્રમમાં તપ માટે ગયા. ત્યાં, એકાગ્ર ચિત્તથી, સ્થિર મનથી, તેમણે ગોવિંદના પદપદ્મોની ઉપાસના કરી; સર્વ આસક્તિથી મુક્ત થઈ, ભક્તિ દ્વારા ભગવાન સમાન સ્વરૂપ પામ્યું. હે નિર્દોષ, આ પરમાત્મા વિષયક ઉપદેશ દેવર્ષિએ ગાયો છે; જે તેનો પાઠ કરે છે કે સાંભળે છે, તે ભૌતિક બંધનથી મુક્ત થાય છે. મુકુન્દનું આ પવિત્ર યશ, જે સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરે છે, દેવર્ષિના મુખથી વહેલું છે; જે તેને સાંભળે છે, તે પરમ પદ પામે છે અને ફરી જન્મમરણમાં ભટકે નહીં. આ અદ્ભુત પરમાત્મા વિષયક ઉપદેશ, જે હવે મેં પ્રાપ્ત કર્યો છે, એ સ્ત્રીઓ અને પુરૂષોના ધર્મ વિષેના બધા સંશયો દૂર કરે છે—અહીં અને પરલોકમાં. શુકદેવજી કહે છે: જયારે ભગવાન અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગયા, ત્યારે વ્રજની ગોપીઓ તેમને જોઈ ન શકી, અને પોતાના નેતા વિના માદીથી વિચ્છિન્ન થયેલી હાથીણીઓ જેવી વ્યથિત થઈ ગઈ. ગોપીઓ ભગવાનના ચાલ, પ્રીતિ, સ્મિત, રમણિય દૃષ્ટિ, મોહક વાણી અને રમણિય લીલાઓમાં લીન થઈ ગઈ. તેમના મન લક્ષ્મીપતિ શ્રીકૃષ્ણમાં સંપૂર્ણ રીતે મગ્ન થઈ, અને દરેક ગોપી પોતાના હૃદયમાં ‘હું જ કૃષ્ણ છું’ એમ માની, તેમની ક્રિયાઓનું અનુસરણ કરવા લાગી. ચાલવામાં, સ્મિતમાં, નજરમાં, બોલવામાં અને અન્ય ક્રિયાઓમાં, ગોપીઓએ કૃષ્ણની લીલાઓનું અનુસરણ કર્યું; દરેકે પોતાના હૃદયમાં એવું માન્યું કે, ‘હું જ કૃષ્ણ છું.’ બધી ગોપીઓ ભેગી થઈ, ઉંચે અવાજે કૃષ્ણના ગીતો ગાવા લાગી અને જંગલમાં એકથી બીજા જંગલમાં શ્રીકૃષ્ણને શોધવા લાગી—જેમ મોહિત થયેલી હોય. તેઓ વૃક્ષોને પણ પૂછવા લાગી, જે દુર દુર ઉભાં છે, પણ તેમા પણ પરમાત્મા વસે છે—જેમ આકાશને પૂછતી હોય એમ. ગોપીઓ કહે છે: “હે અશ્વત્થ, પ્લક્ષ, ન્યગ્રોધ વૃક્ષો, શું તમે નંદનંદનને અહીંથી પસાર થતો જોયો છે? જેમણે પ્રેમભરી નજર અને તેજસ્વી સ્મિતથી અમારું મન ચોરી લીધું છે?” “હે કુરબક, અશોક, નાગ, પુન્નાગ, ચંપક વૃક્ષો, શું રામના નાના ભાઈ, જેમનું સ્મિત ગર્વીલા કન્યાઓને પણ નમાવી દે છે, અહીંથી ગયા છે?” “હે ધન્ય તુલસી, જે ગોવિંદના પદપદ્મોને પ્રિય છે અને મધમાખીઓથી ઘેરાયેલી છે, શું તમે એ અચ્યુતને અહીંથી પસાર થતો જોયો છે, જે તારી સાથે શોભાયમાન છે?” “હે માલતી, હે મલ્લિકા, હે જાતી, હે યુથિકા, શું તમે માધવને અહીંથી જતા જોયો છે, જે તમારા સ્પર્શથી આનંદિત થાય છે?” આ રીતે ગોપીઓ કૃષ્ણને શોધતી, વૃક્ષો-પુષ્પોને પૂછતી, કૃષ્ણના સ્મરણમાં લીન થઈ ગઈ.