શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીમદ્ ભાગવતના પવિત્ર પ્રસંગમાં, નારદજી કહે છે: "હું પરમપુરુષ શ્રીકૃષ્ણને વંદન કરું છું, જે સર્વોત્કૃષ્ટ છે. જેમ મધમાખી ફૂલમાંથી રસ ખેંચે છે, તેમ કૃષ્ણજીએ પોતાના સેવકોને વૈદિક જ્ઞાન અને આત્મસાક્ષાત્કારનું અમૃત આપ્યું—જે જન્મમરણના ભયને દૂર કરે છે. હરિ સર્વજીવોના આત્મા છે, પ્રકૃતિના સ્વામી છે; તેમના પાવન ચરણો જ સંસારના લોકો માટે સાચો આશ્રય અને સુરક્ષા છે. માત્ર એજ પરમાત્મા સાચા સ્વરૂપે સર્વપ્રિય છે, જેમાંથી જરા પણ ભય ઉપજતું નથી. જે આ જાણે છે, એજ સાચો જ્ઞાની છે—અને એવો જ્ઞાની પુરુષ તો ખુદ હરિ સ્વરૂપ છે. નારદજી આગળ કહે છે: 'હે શ્રેષ્ઠ પુરુષો, તમારો પ્રશ્ન મેં ઉકેલી દીધો છે. હવે હું એક ગુપ્ત અને નિશ્ચિત તત્વ કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.' તેઓ એક ઉપમાના રૂપકથી સમજાવે છે: એક નાનકડું પ્રાણી, જે મૃદુ સ્વભાવ ધરાવનારી સ્ત્રીઓમાં આશ્રય લે છે, તે મધમાખીઓના મીઠા ગીતોમાં મગ્ન થઈ જાય છે અને અવાજના લોભમાં આગળ વધે છે—પછી ભલે આગળ કદી સંતોષ ન થનાર વાઘો ઊભા હોય, અને પાછળથી એક મૃગ, જે શિકારીના બાણથી ઘાયલ થયો છે, તેનો પીછો કરે છે. આ ઉપમાનો અર્થ નારદજી ખુલાસે છે: સ્ત્રીઓમાં મૃદુતાનો આશ્રય, આશ્રમના સુગંધ જેવો અલ્પ છે. કામથી ઉદ્ભવતા ક્ષણિક આનંદની શોધમાં મન એકતામાં મગ્ન થઈ જાય છે. સ્ત્રીઓના મોહક વચનો મધમાખીના ગીત જેવાં કાનને આકર્ષે છે. આગળ સમયના વાઘો જેવો, જીવનની મજા માણતા માણતા અજાણતાં જ, દિવસ-રાત જીવનક્ષય કરે છે. અને પાછળથી, મૃત્યુરૂપ શિકારી અદૃશ્ય રીતે બાણથી હૃદયને ભેદે છે. હે રાજન, તું એ આત્માને જોઈશ, જેના હૃદયમાં આ બાણ ઘૂસ્યું છે. તેથી, મૃગના વર્તનથી શીખીને, પોતાના મનને હૃદયમાં સંયમિત રાખો, જેમ રથવાન ઘોડાંને લગામે છે. સ્ત્રીઓના સંગ અને સંગીતનો ત્યાગ કરો અને ધીરેધીરે હંસના આશ્રયમાં જઈ સંતોષ પામો—પછી ધીરે ધીરે સર્વથી વિમુખ થાઓ. રાજા પૂછે છે: 'હે બ્રાહ્મણ, મેં ભગવાનના વચનો સાંભળ્યા અને મનન કર્યા. જો આ તત્વ ગુરુઓને ખબર હોય, તો તેઓ કેમ સમજાવતા નથી?' તેઓ કહે છે, 'તમારા વચનોથી મારો મોટો સંદેહ દૂર થયો છે. જ્યાં ઇન્દ્રિય પહોંચતી નથી, ત્યાં મહાન ઋષિઓ પણ મૂઢ બની જાય છે.' નારદજી કહે છે: 'જે કર્મો કરીને મનુષ્ય શરીર ત્યાગે છે, તે કર્મોના ફળ પછીના શરીરમાં ભોગવે છે—વિરામ વિના, સૂક્ષ્મ શરીર અને મન દ્વારા. જેમ મનુષ્ય સૂતી વખતે શરીરને છોડી દે છે, તેમ કર્મોના ફળો એ જ શરીરથી કે બીજાથી ભોગવે છે. જે મનથી 'હું આ છું' એમ ગ્રહણ કરે છે, તે પોતાના કર્મોના ફળ પામે છે—અને પુનર્જન્મ થાય છે. જેમ મનની ક્રિયાઓથી મનનું અસ્તિત્વ માન્ય થાય છે, તેમ ભૂતકાળના કર્મો મનની ચળપળથી ઓળખાય છે. આ શરીરે જે અનુભવ્યું નથી, જોયું નથી કે સાંભળ્યું નથી, એવું સ્વરૂપ ક્યારેક અંદર અનુભવાય છે—કારણ કે તે અંદર રહેલું છે. તેથી, હે રાજા, આત્મા એવા સ્વરૂપને પામે છે, જે શરીરથી જન્મે છે; જે અર્થ અનુભવાયો નથી, તેને મનથી પકડવું શક્ય નથી. મન જ મનુષ્યને ભૂતકાળના સ્વરૂપો, ભવિષ્યના અને જે નહિ થાય એવા સ્વરૂપો—all બતાવે છે. ક્યારેક, જે જોયું કે સાંભળ્યું નથી, તે મનમાં દેખાય છે—એથી સ્થાન, સમય અને કર્મ અનુસાર અનુમાન કરવું. મન અને ઇન્દ્રિયથી પ્રાપ્ત થતી બધી વસ્તુઓ વારંવાર આવે-જાય છે; બધા લોકો આ અનુભવ કરે છે. જ્યારે મન માત્ર સત્વમાં સ્થિર થાય છે, ભગવાનની નજીક રહે છે, ત્યારે અંધકાર દૂર થાય છે અને પ્રકાશ ફેલાય છે. 'હું' અને 'મારું'નો ભાવ, જ્યારે બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોનું અનાદિ સંયોજન રહે છે, ત્યાં સુધી રહે છે. ઊંઘ, મૂર્છા કે દુઃખ સમયે, શ્વાસ ભંગ થાય ત્યારે, 'હું છું'નું જ્ઞાન પણ રહેતું નથી—even મૃત્યુ સમયે. ગર્ભમાં કે બાળપણમાં, અપરિપક્વતાના કારણે, અગિયાર ગુણયુક્ત સૂક્ષ્મ શરીર પ્રગટ થતું નથી—જેમ અમાવસ્યામાં ચંદ્ર છુપાય છે. વિષય ન હોય છતાં ચક્ર બંધ થતું નથી; વિષયની કલ્પનાથી—even સ્વપ્નમાં દુઃખ આવે છે, ભલે તે અસત્ય હોય. આ રીતે, પંચપ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર, ત્રણ અને સોળ રૂપે વિસ્તૃત, ચેતનાથી સંયુક્ત થાય ત્યારે જીવ કહેવાય છે. તેના દ્વારા મનુષ્ય શરીરો ધારણ અને ત્યાગ કરે છે અને સુખ-દુઃખ, ભય, પીડા અને આનંદનો અનુભવ કરે છે. જેમ જુંગલમાં જળ અને ઘાસ પર ચિપકેલી જુંગા (લીચ) એક સાથે ન છોડે કે રહે, તેમ જીવ મૃત્યુ સમયે પણ શરીર સાથેની ઓળખ છોડી શકતો નથી. અદૃશ્ય રૂપ, દેખાતું નથી તેમ નાશ પામતું નથી, પણ સ્વપ્ન જેવું બીજા રૂપે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જે થયું, થઈ રહ્યું છે, અને થશે—બધું દિવસ-રાત સૂતું રહે છે. જ્યારે મન વારંવાર ઇન્દ્રિય દ્વારા થયેલા કર્મોને વિચારે છે, અને અજ્ઞાનમાં કર્મ ચાલુ રહે છે, ત્યારે આત્મા માટે બંધન થાય છે. તેથી, એ બંધનમાંથી મુક્તિ માટે, સર્વસ્વથી હરિનું ભજન કરો. એજ ભગવાન છે, જેમાંથી સર્જન, પાલન અને લય થાય છે—અને સમગ્ર જગત એમનું સ્વરૂપ છે. મૈત્રેયજી કહે છે: નારદજી, મહાન ભક્ત, હંસમાર્ગ બતાવી, સૌને વિદાય આપી સિદ્ધલોક ગયા. રાજા પ્રાચીનબર્હિ, રાજર્ષિ, પોતાના પુત્રોને સર્જનરક્ષાનું શિક્ષણ આપી, કપિલના આશ્રમમાં તપ માટે ગયા. ત્યાં, એકાગ્ર મનથી, સ્થિર ચિત્તે, તેમણે ગોવિંદના કમળચરણમાં ભજન કર્યું. સર્વ આસક્તિ છોડીને, ભક્તિથી ભગવાન સમાન રૂપ પ્રાપ્ત કર્યું. હે નિર્દોષ, આ પરમાત્માના તત્વનું ઉપદેશ દેવર્ષિ નારદે ગાયું છે; જે તેને ભક્તિપૂર્વક વાંચે કે સાંભળે, તે સંસાર બંધનથી મુક્ત થાય છે. મુકુંદનું આ પાવન યશ, જે જગતને પવિત્ર કરે છે, દેવર્ષિના મુખમાંથી વહેલું છે—જે શુદ્ધ આત્માનું સ્વરૂપ છે; જે તેને સાંભળે છે, તે પરમપદ પામે છે, બંધનમુક્ત થાય છે અને ફરી જન્મમરણમાં ભટકે નહિ. આ અદભુત પરમ તત્વજ્ઞાન, જે હવે મને પ્રાપ્ત થયું છે, એ સ્ત્રી અને પુરુષના ધર્મ તથા લોક અને પરલોકના તમામ સંદેહો દૂર કરે છે. શુકદેવજી કહે છે: જ્યારે ભગવાન અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગયા, ત્યારે વ્રજની ગોપીઓ તેમને જોઈ શકી નહિ અને ખૂબ વ્યથિત થઈ—જેમ હાથીણીઓ પોતાના નેતા વિના દુઃખી થાય છે. શ્રીકૃષ્ણના ચાલ, પ્રેમ, સ્મિત, રમુજી નજર, મોહક વાણી અને મસ્તીભર્યા લીલામાં ગોપીઓનું મન તદ્રુપ થઈ ગયું. તેઓ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના રૂપમાં પોતાને માની, તેમની દરેક ક્રિયા, ચાલ, હાસ્ય, નજર અને બોલીનું અનુસરણ કરવા લાગી—દરેકના હૃદયમાં એ જ ભાવ હતો: 'હું જ કૃષ્ણ છું.