શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધના પ્રથમ અર્ધના ઓગણત્રીસમા અધ્યાયના અંતે, પવિત્ર પરમહંસો માટેના આ મહાપુરાણમાં, કૃષ્ણની મહિમા વર્ણવાઈ છે. હું એ પરમ પુરુષને નમન કરું છું, જે વેદોના રસને મધમાખી જેવા ચુસીને, પોતાના સેવકોને જ્ઞાન અને આત્મસાક્ષાત્કારનો અમૃત આપીને, સંસારના ભયને દૂર કરે છે. હરિ સર્વ જીવોના આત્મા છે, પ્રકૃતિના સ્વામી છે; તેમના પદમાં જ મનુષ્યોને સાચી શરણ અને સલામતી મળે છે. હરિ જ સર્વથી પ્રિય આત્મા છે, જેના વિષયમાં ક્યારેય કોઈ ભય નથી. જે આ વાત જાણે છે, એ સાચો જ્ઞાની છે, અને એવો જ્ઞાની – હરિ પોતે – ગુરુરૂપ છે. નારદજી કહે છે: "હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તમારો પ્રશ્ન મેં જવાબ આપ્યો છે; હવે, મારા શબ્દોમાં, એક ગુપ્ત અને નિશ્ચિત વાત ધ્યાનથી સાંભળો." એક નાના પ્રાણી, જે શાંત સ્વભાવ ધરાવનારાઓ વચ્ચે આશ્રય શોધે છે, એ મધમાખીઓના મીઠા ગીતોમાં મગ્ન થઈ જાય છે, એ અવાજ માટે લાલચી બને છે. આગળ, ક્યારેય સંતોષ ન થનારા વરાઝ (ભયંકર પ્રાણીઓ) છે, પણ એ ધ્યાન નથી આપતો; પાછળ, એક હરણ – જે શિકારીના તીરસે ઘાયલ છે – એનો પીછો કરે છે. એનો અર્થ એ છે: સુભાષા સ્ત્રીઓ વચ્ચે આશ્રમનું આશ્રય ફૂલની સુગંધ જેવું – અતિ સૂક્ષ્મ – છે. કામના જન્મેલા ક્ષણિક આનંદ માટે, માણસ સંયોગમાં મગ્ન થાય છે, મન ત્યાં જ અડકી જાય છે. સ્ત્રીઓની મોહક વાતો મધમાખીની મીઠી ધ્વનિ જેવું મનને આકર્ષે છે. આગળ, વરાઝ જેવી કાળ, દિવસ-રાત જીવનની અવધિ ખાઈ જાય છે, અને માણસ ઘરગથ્થું આનંદમાં એ ભયને ભુલે છે. એ વચ્ચે, શિકારી – મૃત્યુ – અદૃશ્ય રીતે તીર છોડી દે છે. હે રાજા, એ આત્માને જો, જેના હૃદયમાં એ તીર ઘૂસી ગયું છે. અત્યારે, હરણના વર્તનને ધ્યાનમાં રાખો અને તમારા મનને હૃદયમાં નિયંત્રિત કરો, જેમ રથચાલક દોર સંભાળે છે. સ્ત્રીઓ અને તેમની સંગીતમય મંડળીનું સંગ ત્યાગો, અને ધીરે ધીરે હંસના આશ્રયમાં જાઓ – સંતોષ પામો અને પગલાં પગલાં પાછા ખેંચો. રાજા પૂછે છે: "હે બ્રાહ્મણ, મેં જે ભગવાને કહ્યું તે સાંભળ્યું અને વિચાર્યું છે. જો આ ગુરુઓને ખબર હોય, તો એ લોકો એ સમજાવતા કેમ નથી?" "તમારા શબ્દોથી, હે બ્રાહ્મણ, મારી મોટી શંકા દૂર થઈ છે. જ્યાં ઇન્દ્રિયો પહોંચતી નથી, ત્યાં ઋષિઓ પણ મૂંઝાઈ જાય છે." "જે કર્મ માણસ અહીં કરે છે, એ શરીર છોડીને, બીજા શરીરથી એ કર્મના ફળ ત્યાં ભોગવે છે." "વેદજ્ઞ લોકોમાં એ ચર્ચા છે: કરેલા કર્મ છુપાયેલા છે, પ્રગટ નથી." નારદ કહે છે: "જે કર્મે માણસ કરે છે, એ જ કર્મના ફળ એ પછીના જીવનમાં, સૂક્ષ્મ શરીર અને મન દ્વારા, અવિરત ભોગવે છે." "જેમ માણસ સૂતા, શ્વાસ લેતા શરીર પાછળ છોડી જાય છે, તેમ એ કર્મના ફળ એ શરીરથી કે બીજા શરીરથી ભોગવે છે." "જે માણસ 'હું આ છું' એમ મનથી સ્વીકારે છે, એ જ કર્મના ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, જેના કારણે પુનર્જન્મ થાય છે." "મનના ક્રિયાઓથી, બંને પ્રકારની ઇન્દ્રિયોથી, મનની ગતિવિધિથી, અગાઉના શરીરના કર્મ ઓળખી શકાય છે." "આ શરીરથી, માણસે અનુભવ્યું નથી, જોયું નથી, સાંભળ્યું નથી; છતાં, ક્યારેક એ સ્વરૂપ અંદર દેખાઈ શકે છે." "હે રાજા, શરીરધારી આત્મા એ જ સ્વરૂપ પામે છે, જે શરીરમાંથી ઉદ્ભવ્યું છે; જે અનુભવ્યું નથી, એ અર્થ મનથી પકડી શકાતો નથી." "મન જ માણસને અગાઉના સ્વરૂપો બતાવે છે, અને આવનારા, કે જે ન આવશે એ પણ – તમારે કલ્યાણ થાય." "અહીં, ક્યારેક, જે જોયું કે સાંભળ્યું નથી, એ મનમાં દેખાય છે; તેથી, સ્થાન, સમય અને કર્મ મુજબ અનુમાન કરવું." "મન અને ઇન્દ્રિયોથી જે વસ્તુઓ પ્રાપ્ત થાય છે, એ વારંવાર ક્રમ અનુસાર આવે અને જાય છે; બધા લોકો એ અનુભવે છે." "જ્યારે મન માત્ર સત્વમાં સ્થિર થાય છે, ભગવાનની નજીક રહે છે, ત્યારે અંધકાર, ચાંદનીની છાયા જેવો, દૂર થાય છે અને પ્રકાશ ફેલાય છે." "'હું' અને 'મારું' ની ભાવના, જ્યારે બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિય અને ગુણોની અનાદિ વ્યવસ્થા ટકી છે, ત્યારે જ રહે છે." "સૂતા, બેહોશ અને દુઃખમાં, શ્વાસમાં વિક્ષેપથી, 'હું છું' નો ભાવ ઉદ્ભવતો નથી – મૃત્યુના અગ્નિમાં પણ." "ગર્ભ અને બાળપણમાં, અપરિપક્વતા કારણે, અગિયાર સૂક્ષ્મ અંગો પ્રગટતા નથી, જેમ અમાસમાં ચાંદ્ર નથી દેખાતો." "પદાર્થ ન હોય, તો પણ ચક્ર અટકતું નથી; પદાર્થની કલ્પના કરતાં, સ્વપ્નમાં દુઃખ આવે છે, ભલે એ અસત્ય હોય." "પાંચ પ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર, ત્રણ અને સોળ રીતે વિસ્તૃત, ચેતનાથી જોડાઈને, જીવરૂપે ઓળખાય છે." "એથી, માણસ શરીર લે છે અને છોડે છે, અને આનંદ, દુઃખ, ભય, પીડા, સુખનો અનુભવ કરે છે." "જેમ લીંચ (લૂંટ) ઘાસ અને પાણી પર, ન તો સંપૂર્ણ છોડે છે, ન તો રહે છે, તેમ માણસ મૃત્યુ સમયે પણ શરીરનું ઓળખાણ ન છોડે." "અદૃશ્ય વસ્તુ, દૃશ્ય જેવી નાશ પામતી નથી, પણ સ્વપ્ન જેવી જુદી રીતે રહે છે; જે હતું, છે, અને રહેશે, એ સર્વે દિવસ-રાત સૂતા રહે છે." "જ્યારે repeatedly ઇન્દ્રિયોથી કરેલા કર્મોનું ચિંતન થાય છે, અને અજ્ઞાન કર્મમાં રહે છે, ત્યારે અ-આત્મા માટે બંધન થાય છે." "મુક્તિ માટે, સર્વે આત્માથી, હરિની ઉપાસના કરો, વિશ્વને એનું જ રૂપ સમજો, જેના દ્વારા સર્જન, પાલન અને લય થાય છે." મૈત્રેય કહે છે: "શ્રેષ્ઠ ભક્ત, ભગવાન નારદ, હંસના માર્ગ દર્શાવી, વિદાય લઈને સિદ્ધલોક ગયા." "રાજા પ્રાચીનબર્હિ, રાજઋષિ, પોતાના પુત્રોને સર્જનનું રક્ષણ શીખવી, કપિલના આશ્રમમાં તપ માટે ગયા." "ત્યાં, એકાગ્ર મનથી, એ સ્થિર વ્યક્તિ, ગોવિંદના પદ પદ્મની ઉપાસના કરી, સર્વે આસક્તિથી મુક્ત થઈ, ભક્તિથી ભગવાન સાથે સમાનતા પામી." "હે પાપવિહિન, આ આત્મા અંગેનું શિક્ષણ, દેવૃષિ દ્વારા ગવાયું છે; જે એને પઠે કે સાંભળે, એ ભૌતિક બંધનથી મુક્ત થાય છે." "મુકુંદની પવિત્ર કથા, જે જગતને પવિત્ર કરે છે, દેવૃષિના મુખમાંથી વહે છે; જે એને સાંભળે, એ પરમ પદ પામે છે, સર્વે બંધનથી મુક્ત થઈ, સંસારમાં ફરી ફરતો નથી." "આ અજોડ, આધ્યાત્મિક શિક્ષા, જે મેં મેળવેલી છે, એ સ્ત્રી-પુરુષના કર્તવ્ય અંગેના સર્વે સંશયોનો નિવારણ કરે છે – અહીં અને પરલોકમાં." શુકદેવ કહે છે: "જ્યારે ભગવાન અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગયા, ત્યારે વ્રજના સ્ત્રીઓ, તેમને જોઈ શકી ન હતી, અને એ હાથીની સ્ત્રીઓ જેવી, જે પોતાના નેતા હાથીથી અલગ થઈ જાય, દુઃખી થઈ." એ સ્ત્રીઓ, ભગવાનના ચાલ, પ્રેમ, સ્મિત, રમણિય દ્રષ્ટિ, મોહક વાણી અને રમણિય લીલાઓમાં મગ્ન થઈ, મન ભગવાન લક્ષ્મીનાથમાં અડકી ગયું. તેઓ, દરેક પોતાની જાતને ભગવાન સમજી, તેમની ક્રિયાઓની નકલ કરવા લાગી.