શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વ્રજની સુંદર ગોપીઓએ જયારે શ્રીકૃષ્ણના વિશેષ અનુકંપા પ્રાપ્ત કરી, ત્યારે કૃષ્ણે પોતાના હાથ ફેલાવીને તેમને ભેટી લીધા, રમૂજી રીતે સાથે રમ્યા, તેમની કમરનાં પટ્ટા ઢીલા થઈ ગયા, નખોના સ્પર્શથી અને હાસ્ય, નજરો અને સ્મિતોથી કામદેવને પ્રગટ કર્યો. ગોપીઓની આંખોમાં આનંદ છલકાતો હતો. એ સ્ત્રીઓએ, જે પોતાને સૌથી ભાગ્યશાળી માનતી હતી, એમ લાગ્યું કે પૃથ્વી પર એમના જેવું કોઈ નસીબદાર નથી. પણ જયારે શ્રીકૃષ્ણે એમની અંદર થતો ગર્વ જોયો, ત્યારે કેશવે તરત જ ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈને એમને શાંત કર્યા અને વધુ અનુકંપા આપી. આ રીતે, દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગના ઉગણત્રીસમા અધ્યાયનું શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણમાં પૂર્ણ થાય છે, જે પરમહંસો માટેનું શ્રેષ્ઠ શાસ્ત્ર છે. હું એ પરમપુરુષ શ્રીકૃષ્ણને વંદન કરું છું, જે વેદોના સારને મધમાખી જેવો રસ પીવે છે અને પોતાના સેવકોને જ્ઞાન અને અનુભવનું અમૃત આપીને સંસારના ભયને દૂર કરે છે. હરિ સર્વ જીવોમાં આત્મા છે, પ્રકૃતિના સ્વામી છે; એમના ચરણોમાં જ સાચી શરણ છે, જ્યાંથી જગતને કલ્યાણ મળે છે. એજ પરમાત્મા છે, જે સર્વથી પ્રિય છે, જેના દ્વારા કોઈ પણ પ્રકારના ભયનું અસ્તિત્વ રહેતું નથી; એ જ સાચો જ્ઞાની છે, અને એ જ ગુરુ હરિ છે. નારદજી કહે છે: હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તમારો પ્રશ્ન આ રીતે ઉત્તર પામ્યો છે; હવે હું એક ગુપ્ત અને નિશ્ચિત વાત કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. એક નાનકડું જીવું, જે મૃદુ સ્વભાવ ધરાવનારા વચ્ચે આશ્રય શોધે છે, તે છ પગવાળા જીવના મીઠા ગીતો સાંભળવામાં તલીન થઈ જાય છે. આગળ, સંતોષ ન થતી ભૂખ્યા વાઘ જેવા ભય હોય, છતાં તે આગળ વધે છે, અને પાછળથી એક હરણ, જે શિકારીના તીરે ઘાયલ છે, તેનો પીછો કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે, સ્ત્રીઓના મધુર સ્વભાવમાં આશ્રય માત્ર ફૂલની સુગંધ જેવું થોડું છે. કામથી પેદા થતી ક્ષણિક આનંદમાં ફસાઈ જઈ, મન એકાગ્ર થઈ જાય છે. સ્ત્રીઓની મોહક વાણી પણ ગીત જેવું મનને આકર્ષે છે. જીવનના ભોગમાં સમય, વાઘ જેવો, અનોખી રીતે જીવનને ખાઈ જાય છે. અને મૃત્યુ, શિકારીની જેમ, અદૃશ્ય રહી તીરસાથે હૃદયને ભેદી નાખે છે. હે રાજન, એ આત્માને જો, જેનું હૃદય આ રીતે ઘાયલ થાય છે. આથી, હરણના વર્તનનું અનુસરણ કરીને પોતાના મનને હૃદયમાં સંયમિત કરો, જેમ રથચાલક ઘોડાની લગામ પકડી રાખે છે. સ્ત્રીઓ અને તેમના સંગીતથી દૂર રહો અને ધીમે ધીમે પરમહંસના આશ્રયમાં જાઓ—સંતોષમાં રહો અને પગલે પગલે સંસારમાંથી પાછા ખેંચાવા શીખો. પછી રાજાએ પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, જે તમે કહ્યું તે મેં સાંભળ્યું અને વિચાર્યું પણ છે. જો આ રીતે છે, તો ગુરુઓ એ શા માટે વ્યાખ્યા કરતા નથી? તમારો ઉપદેશ મારા સંશય દૂર કરી નાખ્યો છે. જ્યા ઇન્દ્રિય પહોંચતી નથી, ત્યાં તો ઋષિઓ પણ મૂંઝાય જાય છે. માનવ જે કર્મો કરે છે, તે શરીર છોડ્યા પછી બીજા શરીરમાં એના ફળ ભોગવે છે. વેદજ્ઞ લોકોમાં આ વિષય પર ચર્ચા થાય છે કે કર્મો છુપાયેલા છે, સ્પષ્ટ દેખાતા નથી. નારદજી કહે છે: જે કર્મો મનુષ્ય કરે છે, એના ફળો તે પછીના જીવનમાં, સૂક્ષ્મ શરીર અને મન દ્વારા સતત ભોગવે છે. જેમ માણસ સૂતું હોય ત્યારે શ્વાસ લેતું શરીર છોડે છે, તેમ એ કર્મોના ફળો પણ જુદા જુદા શરીરમાં ભોગવે છે. માનવ જે મનથી 'હું આ છું' કહીને જે કર્મ કરે છે, તેનું ફળ તેને મળતું જ રહે છે, અને એથી જ પુનર્જન્મ થાય છે. જેમ મનના કાર્યોથી મનનું અનુમાન થાય છે, તેમ જુના શરીરના કર્મો મનની ચળવળથી ઓળખી શકાય છે. આ શરીરથી જે અનુભવાયું નથી, જોયું કે સાંભળ્યું નથી, પણ ક્યારેક એ સ્વરૂપ અનુભવાય છે, કારણ કે એ અંદર છુપાયેલું હોય છે. તેથી, હે રાજન, જીવ આત્મા એ જ સ્વરૂપ પામે છે, જે શરીરથી ઊભું થાય છે; જેનું અનુભવાણ નથી, તેને મનથી પકડવું શક્ય નથી. મન જ મનુષ્યને ભૂતકાળના સ્વરૂપો બતાવે છે, અને આવનારા કે અહિં ન થનારા સ્વરૂપ પણ; હે રાજન, તમારો કલ્યાણ થાય. ક્યારેક, જે જોયું કે સાંભળ્યું નથી, એ પણ મનમાં દેખાય છે; તેથી, સ્થાન, સમય અને કર્મ અનુસાર અનુમાન કરવું જોઈએ. મન અને ઇન્દ્રિયથી પ્રાપ્ત થતી વસ્તુઓ વારંવાર આવે-જાય છે; આ બધું સર્વેને અનુભવાય છે. જ્યારે મન માત્ર સત્વમાં સ્થિર થાય છે અને ભગવાનની નજીક રહે છે, ત્યારે અજ્ઞાનનું અંધકાર ચંદ્રના છાયાની જેમ દૂર થઈ જાય છે અને પ્રકાશ ફેલાય છે. 'હું' અને 'મારું'ની ભાવના તેટલાં સમય સુધી રહે છે, જેટલાં સુધી બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોની વ્યવસ્થા, જે અનાદિ છે, ચાલી રહી છે. ઊંઘ, બેભાન અવસ્થા અને દુઃખમાં, શ્વાસ બંધ થતાં 'હું છું'ની જાગૃતિ રહેતી નથી—even મૃત્યુના દુઃખદ દહનમાં પણ. ગર્ભાવસ્થા અને બાળપણમાં, અપરિપક્વતાના કારણે, અગિયાર પ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર પ્રગટ થતું નથી, જેમ અમાવાસ્યાની રાતે ચાંદ્ર અજ્ઞાત રહે છે. વિષય ન હોય, તો પણ ચક્ર અટકતું નથી; વિષયોમાં મન લગાડવાથી—even સ્વપ્નમાં, જે અસત્ય છે—દુઃખ આવે છે. આ રીતે, પાંચ પ્રકારના સૂક્ષ્મ શરીર, ત્રણ અને સોળ રૂપે વિસ્તરેલા, ચેતના સાથે જોડાઈને જિવાત્મા કહેવાય છે. એથી મનુષ્ય શરીર ધારણ કરે છે અને છોડે છે, અને એ દ્વારા આનંદ, દુઃખ, ભય, પીડા અને સુખનો અનુભવ કરે છે. જેમ જળમાં વસેલું જળકુંભી તટ પર આવે છે, પણ ત્યજી શકતું નથી, તેમ મનુષ્ય પણ મૃત્યુ સમયે શરીરની ઓળખ છોડી શકતો નથી. અજ્ઞાત વસ્તુ, દેખાયેલી વસ્તુ જેવી નાશ પામતી નથી, પણ સ્વપ્ન જેવી ભિન્ન રીતે રહે છે; જે થયું, છે અને થશે, તે બધું દિવસ-રાત સૂઈ જાય છે. જ્યારે સુધી કર્મમાં અવિદ્યાની વૃદ્ધિ રહે છે, તેટલા સમય સુધી ઇન્દ્રિયોથી થનારા કર્મોનું ચિંતન કરવાથી બંધન ઊભું થાય છે. તેથી, મુક્તિ માટે, સર્વે જીવોમાં ભગવાન હરિને જોતાં, જેમાંથી સર્જન, પાલન અને વિલય થાય છે, સર્વાંગીભાવે તેમની ઉપાસના કરો. મૈત્રેયજી કહે છે: શ્રેષ્ઠ ભક્ત નારદજી, પરમહંસોના માર્ગ બતાવીને અને વિદાય લઇ, પછી સિદ્ધલોક ગયા. રાજા પ્રાચીનબર્હિ, પોતાના પુત્રોને સર્જનના રક્ષાનો ઉપદેશ આપી, પછી કપિલના આશ્રમમાં તપ માટે ગયા. ત્યાં, એકાગ્ર મનથી, સ્થિરતાપૂર્વક, તેમણે ગોવિંદના કમળચરણોમાં ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી; સર્વ આસક્તિથી મુક્ત થઈ, ભક્તિ દ્વારા ભગવાન સમાન રૂપ પામ્યો. હે નિર્દોષ one, આ આત્મતત્વનું ઉપદેશ, જે દિવ્ય ઋષિએ ગાયું છે, જે તેને વાંચે છે કે સાંભળે છે, તે સંસારના બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે. મુકુંદના પાવન યશ, જે સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરે છે, એ પરમ ઋષિના મુખમાંથી વહેલું છે—જે તેને સાંભળે છે, તે પરમ પદ પામે છે અને સર્વ બંધનથી મુક્ત થઈ, ફરીથી જન્મમરણમાં ભટકે નહીં.