શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શુકદેવજી કહે છે: જ્યારે ગોપીઓએ પોતાની વ્યથા ભરેલી વાણી કૃષ્ણના સમક્ષ રજૂ કરી, ત્યારે યોગેશ્વર ભગવાન, સ્વયં પરિપૂર્ણ હોવા છતાં, દયાળુ સ્મિત સાથે ગોપીઓમાં આનંદ પામ્યા. તેમના દૃષ્ટિ પડતાં ગોપીઓના મુખ પર આનંદના પુષ્પો ખીલી ઉઠ્યા અને એ ગોપીઓથી ઘેરાયેલા અચ્યુત ભગવાન સફેદ ચમેલીના કળી જેવું તેજસ્વી સ્મિત કરીને એમ શોભી રહ્યા હતા જેમ ચાંદ્રમાએ તારાઓ વચ્ચે શોભા પામે. સાંગીતિક માહોલમાં, અનેક સ્ત્રીઓ વચ્ચે મુખ્ય ગોપી સાથે કૃષ્ણ ગીત ગાતા અને ગવાતા, વૈજયંતી માળા ધારણ કરીને વૃંદાવનના વનમાં વિહાર કરતા, એ વનને પણ શોભાવતાં. પછી ગોપીઓ સાથે તેઓ ઠંડા, મૃદુ અને સુગંધિત કાંઠે, જ્યાં કમળની સુગંધવાળી હવા વહેતી હતી, આનંદપૂર્વક રમ્યા. કૃષ્ણે પોતાના બે હાથ વિસ્તારી, ગોપીઓ સાથે રમતા, ક્યારેક હાસ્ય, ક્યારેક મીઠા નજરો, ક્યારેક સ્મિત, ક્યારેક મજાક—આ રીતે પ્રેમલિલામાં ગોપીઓનો આનંદ વધાર્યો. રમતમાં ક્યારેક કમરપટ્ટા ઢીલા પડ્યા, ક્યારેક નખોની સ્પર્શથી હલકી તકલીફ પણ આનંદમાં પરિવર્તિત થઈ. કૃષ્ણે એમના સૌંદર્યથી ગોપીઓના હૃદયમાં કામદેવને જાગૃત કર્યો. આ રીતે, મહાત્મા કૃષ્ણની કૃપા પ્રાપ્ત કરીને, એ ગોપીઓ પોતાને પૃથ્વી પર સૌથી વધુ ભાગ્યશાળી માનવા લાગી. પણ તેમની અંદર ઉદ્ભવેલી આ અભિમાનને જોઈને, ક્ષણમાત્રમાં કેશવ ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા—તેમને શાંત અને અનુગ્રહિત કરવા માટે. આ રીતે શ્રીમદ ભાગવતના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગના ઉગણત્રીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે, જે પરમહંસો માટેનું મહાપુરાણ છે. હું એ પરમ પુરુષ શ્રીકૃષ્ણને વંદન કરું છું, જેમણે ભમરો જેવું વેદોના સારને ગ્રહણ કરી, પોતાના સેવકોને જ્ઞાન અને વિવેકનું અમૃત આપ્યું, જેથી સંસારના ભયનો નાશ થાય. હરિ સર્વ જીવોના આત્મા છે, પ્રકૃતિના સ્વામી છે; એમના ચરણો જ સર્વ લોકમાટે શરણ અને સુરક્ષા છે. એ જ સર્વથી પ્રિય આત્મા છે, જેના કારણે કણમાત્ર પણ ભય રહેતું નથી; આવું જે જાણે છે, એ જ સાચો જ્ઞાની છે, અને એવો જ્ઞાની—હરિ સ્વયં—ગુરૂરૂપે પ્રગટે છે. નારદજીએ કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તમારો પ્રશ્ન મેં આ રીતે ઉકેલ્યો છે; હવે હું એક ગુપ્ત અને સુનિશ્ચિત વાત કહું છું, તેને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. એક નાનકડું જીવ, સુખની શોધમાં, મૃદુ સ્વભાવ ધરાવનારા વચ્ચે આશ્રય લે છે, અને છ પગવાળા જીવના મીઠા સંગીતમાં મગ્ન થઈ જાય છે—એના સ્વરમાં લોભાઈ જાય છે. આગળ ક્યારેય સંતોષ ન થનારા વાઘ જેવા ભય આવે છે, છતાં એ આગળ વધે છે; પાછળથી એક હરણ, જે શિકારીના બાણથી ઘાયલ છે, એનું પીછો કરે છે. આનો અર્થ એવો છે: સ્ત્રીઓની મૃદુતા વચ્ચે આશ્રય લેવું એ ફૂલની સુગંધ જેવું ક્ષણભંગુર છે. કામના જન્મેલા ક્ષણિક સુખની શોધમાં મન એમાં જ અટવાઈ જાય છે. જેમ છ પગવાળાની મીઠી ધ્વનિ કાનને આકર્ષે છે, તેમ સ્ત્રીઓની મોહક વાણી મનને બાંધી લે છે. આગળ સમય વાઘ સમાન છે—રાત-દિવસ જીવનનો સમય છીનવાઈ જાય છે, અને ઘરગથ્થુ સુખમાં એ દેખાતો નથી. પાછળથી મૃત્યુનું બાણ અદૃશ્ય રીતે વાગે છે. હે રાજન, એ આત્માને જો, જેના હૃદયમાં આ બાણ વાગ્યું છે. એથી, હરણના વર્તનને જો અને પોતાનું મન હૃદયમાં સંયમિત રાખ, જેમ રથચાલક લગામ પકડી રાખે છે. સ્ત્રીઓની સંગતિ અને લોકસંગીતથી દૂર થા, અને ધીમે ધીમે હંસના આશ્રયમાં જઈ, સંતોષમાં સ્થિર થા અને પરાવૃત્તિ તરફ આગળ વધ. રાજાએ પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, ભગવાને જે કહ્યું તે મેં સાંભળ્યું અને વિચાર્યું છે. જો આ જ્ઞાન ગુરુઓ જાણે છે, તો એ લોકો એને સ્પષ્ટ કેમ નથી કહેતા? મારો મોટો સંદેહ તમારા વચનોથી દૂર થયો છે. જ્યાં ઇન્દ્રિય પહોંચી શકતી નથી, ત્યાં મહર્ષિઓ પણ મૂંઝાઈ જાય છે. માણસ જે પણ કર્મો કરીને આ શરીર છોડી જાય છે, એ કર્મોના ફળો બીજા શરીરમાં મેળવે છે. વેદજ્ઞ લોકોમાં આ ચર્ચા થાય છે: કરેલા કર્મો છુપાયેલા હોય છે, સ્પષ્ટ દેખાતા નથી. નારદજીએ કહ્યું: જે કર્મો કરીને મનુષ્ય જીવતો હોય છે, એ જ કર્મોના ફળો તેને બીજા જન્મમાં, સૂક્ષ્મ શરીર અને મનથી, સતત મળે છે. જેમ માણસ ઊંઘતી-શ્વાસ લેતી દેહને છોડે છે, તેમ જ તે એક દેહથી બીજામાં જઈને કર્મના ફળો ભોગવે છે. જે વસ્તુને 'હું આ છું' એમ મનથી ગ્રહણ કરે છે, એના આધારથી જ પુનર્જન્મ થાય છે. જેમ મનની હાજરી બંને પ્રકારની ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાથી અનુમાનવામાં આવે છે, તેમ પૂર્વ જન્મના કર્મો મનની પ્રવૃત્તિથી ઓળખી શકાય છે. આ શરીરે જે અનુભવ્યું નથી, જોયું નથી, સાંભળ્યું નથી, એ પણ ક્યારેક અંદર દેખાય છે, કારણ કે એ સ્વરૂપ આપણામાં જ રહેલું છે. એથી, હે રાજન, દેહધારી આત્મા એ જ સ્વરૂપ પામે છે, જે દેહથી ઊભું થાય છે; જે અનુભવ્યું નથી, એ અર્થ મનથી પકડાતો નથી. મન જ મનુષ્યને ભૂતકાળના સ્વરૂપો, ભવિષ્યના સ્વરૂપો અને જે ક્યારેય નહીં થાય એ પણ દર્શાવે છે—તમે કલ્યાણ પામો. અહીં, ક્યારેક, જે જોયું કે સાંભળ્યું નથી, એ પણ મનમાં આવે છે; તેથી, સ્થાન, સમય અને ક્રિયા અનુસાર અનુમાન કરવું જોઈએ. મન અને ઇન્દ્રિયોથી ગ્રહ્ય બધા વિષયો વારંવાર આવતાં-જતાં રહે છે; દરેક મનુષ્યને આ અનુભવ થતો હોય છે. જ્યારે મન માત્ર સત્ત્વમાં સ્થિર થઈ ભગવાનની નજીક રહે છે, ત્યારે અંધકાર દૂર થાય છે અને પ્રકાશ ફેલાય છે. 'હું' અને 'મારું'ની ભાવના, બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોની અનાદિ વ્યવસ્થાથી, જ્યારે સુધી રહે છે, ત્યા સુધી અવરોધિત થાય છે. ઊંઘ, બેહોશી અને દુઃખમાં, શ્વાસ ખલેલથી, 'હું છું' એ જ્ઞાન ઉદ્ભવતું નથી—even મૃત્યુના તાપમાં પણ નહીં. ગર્ભમાં અને બાળપણમાં, અપરિપક્વતાથી, અગિયાર ગુણવત્તાવાળું સૂક્ષ્મ શરીર પ્રગટતું નથી, જેમ અમાવસ્યામાં ચંદ્ર છુપાય છે. વિષય ન હોય તો પણ, ચક્ર બંધ થતું નથી; વિષયોને મનમાં વિચારીને—even સ્વપ્નમાં દુઃખ આવે છે, ભલે એ અસત્ય હોય. આ રીતે, પાંચ પ્રકારના સૂક્ષ્મ શરીર, ત્રણ અને સોળ રીતે વિસ્તૃત થઈ, જ્યારે ચેતનામાં જોડાય છે, ત્યારે એને જીવ કહે છે. આથી જ મનુષ્ય દેહ ધારણ કરે છે કે ત્યાગે છે, અને સુખ, દુઃખ, ભય, પીડા અને આનંદનો અનુભવ કરે છે. જેમ જળ અને ઘાસ પર રહેલી જોક છોડતી પણ નથી અને રહેતી પણ નથી, તેમ મનુષ્ય મૃત્યુ સમયે પણ દેહ સાથેની ઓળખ છોડતો નથી. અદૃશ્ય વસ્તુ દેખાતી વસ્તુ જેવી નષ્ટ થતી નથી, પણ જુદી રીતે રહે છે—જેમ સ્વપ્ન. ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—all દિવસ-રાત સૂઈ જાય છે. જ્યારે સુધી અજ્ઞાનથી કર્મમાં મન લાગેલું છે, ત્યારે સુધી ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાથી પાપ બંધાય છે. એથી, મુક્તિ માટે, સર્વ ભાવે હરિનું ભજન કરો; જેમના પરથી સૃષ્ટિ, પાલન અને લય થાય છે, એ ભગવાનને સર્વમાં જોઈને ભજવું. મૈત્રેયજી કહે છે: આ રીતે મહાન ભક્ત શ્રીનારદજી, હંસોના માર્ગ દર્શાવી, સૌને વિદાય આપી, પછી સિદ્ધલોક તરફ ગયા.