શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ત્રણે લોકમાં એવી કઈ સ્ત્રી હશે કે જે તમારી મધુર, મૃદુલ વાણી અને દિવ્ય કૃત્યોમાં મગ્ન થઈ ન જાય? તમારી સુંદરતા જોઈને, જેને ગાય, પક્ષી, વૃક્ષો અને હરણ પણ હર્ષથી નિહાળે છે, એવું કોણ છે જે આકર્ષિત ન થાય? સ્પષ્ટ છે કે તમે વ્રજમાં ભય અને દુઃખ દૂર કરવા આવ્યા છો, જેમ કે પ્રાચીન ભગવાન દેવતાઓના રક્ષક છે. દુઃખીજનના મિત્ર, કૃપા કરીને તમારી કમળ જેવી હથેળી તમારી દાસીઓના દુઃખથી બળતા હૃદય અને મસ્તક પર મુકો. શુકદેવજી કહે છે: ગોપીઓની વ્યથા ભરેલી વાણી સાંભળી, યોગેશ્વર ભગવાન, જે સ્વયં પરિપૂર્ણ છે, તેમણે હળવી સ્મિત સાથે ગોપીઓમાં આનંદ અનુભવ્યો. જયારે તેમની નજરે ગોપીઓના ચહેરા આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા, ત્યારે અચ્યુત ભગવાન, સફેદ ચમેલીના ફૂલ જેવું તેજ ધરાવતા સ્મિત સાથે, તેઓ ગોપીઓ વચ્ચે ચંદ્ર જેવું તેજસ્વી થયા. એ ગોપીઓમાં મુખ્ય ગાયિકા ગાઈ રહી હતી અને બીજા ગાઈ રહ્યા હતા; વૈજયંતી માળા ધારણ કરીને કૃષ્ણ વનમાં વિહાર કરતા વનને શોભિત કરતા હતા. પછી તેઓ ગોપીઓ સાથે નદીના ઠંડા, રેતાળ કિનારે ગયા અને ત્યાં તેઓ સુગંધિત, હળવા પવનમાં કમળની સુગંધથી આનંદિત થઈ રમ્યા. કૃષ્ણે પોતાના હાથ ફેલાવીને, અલપટ ભાંગેલી કમરપટ્ટીઓ, નખોના સ્પર્શ, હાસ્ય, નજર અને સ્મિતથી રમતમાં કામદેવને પણ હરખાવી દીધા અને વ્રજની સુંદર ગોપીઓને આનંદિત કર્યા. આ રીતે, મહાન આત્માવાળા કૃષ્ણના અનુકંપા પ્રાપ્ત કરીને, એ ગોપીઓએ પોતાને પૃથ્વી પર સૌથી વધુ ભાગ્યશાળી માનવા લાગી. પરંતુ તેમનું આ અભિમાન જોઈને, કેશવ ભગવાન તત્કાળ અદૃશ્ય થઈ ગયા, જેથી તેમને શાંત કરી, વધુ અનુકંપા આપી શકે. આમ, શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગના ઉગણત્રીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે, જે પરમહંસોના શ્રેષ્ઠ ગ્રંથ છે. હું એ પરમ પુરુષ શ્રીકૃષ્ણને વંદન કરું છું, જે વેદોના રસને મધમાખી જેવો ગ્રહણ કરે છે અને પોતાના સેવકોને સંસારના ભયથી મુક્ત કરવા માટે જ્ઞાન અને અનુભૂતિનો અમૃત આપે છે. હરિ સર્વ જીવોના આત્મા છે, પ્રકૃતિના સ્વામી છે; તેમના પદમો જ સર્વ જન માટે આશ્રય અને રક્ષણ છે. એ માત્ર પોતે જ સર્વથી પ્રિય આત્મા છે, જેમાંથી ઝરમર પણ ભય ઉત્પન્ન થતો નથી; જે આ જાણે છે, એ જ સાચો જ્ઞાની છે અને એવો જ્ઞાની સ્વયં હરિરૂપ છે. નારદજી કહે છે: હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તમારો પ્રશ્ન હવે ઉત્તર પામ્યો છે; હવે, હું એક રહસ્યમય અને નિશ્ચિત વાત કહું છું, તેને ધ્યાનથી સાંભળો. એક નાનકડું જીવ, જે મૃદુ સ્વભાવ ધરાવનારાઓમાં આશ્રય શોધે છે, તે છ પગ ધરાવતા જીવોના મધુર ગીતોમાં મગ્ન થઈ જાય છે, તેમ જ તે અવાજની લાલચમાં આગળ વધે છે, પણ આગળ ભૂખ્યા વાઘોની પરવા કરતો નથી અને પાછળથી એક હરણ, જે શિકારીના બાણથી ઘાયલ છે, તેને પીછો કરે છે. આનું અર્થ એ છે કે, સ્ત્રીઓના મૃદુ સ્વભાવમાં આશ્રય લેવું ફૂલની સુગંધ જેવું અલ્પ છે. ઈચ્છા પ્રેરિત ક્ષણિક આનંદની શોધમાં મન એ સંગમાં મગ્ન થઈ જાય છે. છ પગ ધરાવનાર જીવોના ગીત જેવું, સ્ત્રીઓનું મોહક વાણી કાનને આકર્ષે છે. આગળ વાઘોની જેમ, સમય મનુષ્યના આયુષ્યને દિવસ-રાતે હળવે હળવે ખાઈ જાય છે, જ્યારે ઘરમાં આનંદ માણી રહ્યા હોય છે. અને પાછળથી, અજાણતાં, મૃત્યુ રૂપ શિકારી બાણ ચલાવે છે. હે રાજન, તમે એ આત્માને જુઓ, જેનું હૃદય આ રીતે ઘાયલ થાય છે. અતઃ, હરણના વર્તનને જોવો અને તમારું મન હૃદયમાં વશ કરો, જેમ રથનો સારથી લગામ ખેંચે છે. સ્ત્રીઓ અને સંગીતનો ત્યાગ કરો અને ધીમે ધીમે હંસના આશ્રય લો—સંતોષમાં રહો અને ક્રમે ક્રમે સંસારમાંથી પાછા ખેંચાવો. રાજા કહે છે: હે બ્રાહ્મણ, મેં ભગવાનના વચનો સાંભળ્યા અને વિચાર્યા છે. જો આ શિક્ષકો જાણે છે, તો તેઓ તેને સમજાવે કેમ નથી? હે બ્રાહ્મણ, તમારી વાણીથી મારો મોટો સંશય દૂર થયો છે. જ્યાં ઇન્દ્રિય પહોંચી શકતી નથી, ત્યાં મહર્ષિઓ પણ મૂંઝાય જાય છે. મનુષ્ય અહીં જે કર્મો કરે છે, એ શરીર છોડીને, બીજા શરીરમાં તેના ફળોને ભોગવે છે. વૈદિક જ્ઞાનોમાં એવું કહેવામાં આવે છે કે, કર્મો છુપાયેલા હોય છે, સ્પષ્ટ દેખાતા નથી. નારદજી કહે છે: જે કર્મો કરાય છે, તેના ફળો મન અને સુક્ષ્મ શરીર દ્વારા સતત ભોગવાય છે. જેમ માણસ સૂતાં-ઉંઘતાં શરીરને છોડી દે છે, તેમ જ તે પોતાના કર્મોના ફળો આ શરીરથી કે બીજાં શરીરથી ભોગવે છે. જે કંઈ માણસ "હું આ છું" એમ મનમાં ગ્રહણ કરે છે, તે કર્મોના ફળોને પામે છે, જેના કારણે પુનર્જનમ થાય છે. જેમ મનની હાજરી બંને પ્રકારની ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાથી અનુમાનાય છે, તેમ પૂર્વ જન્મના કર્મો મનના ચળવળથી ઓળખાય છે. આ શરીરથી જે અનુભવાયું નથી, જોયું નથી કે સાંભળ્યું નથી, તે પણ ક્યારેક અંદર દેખાય છે, કારણ કે એ સ્વરૂપમાં રહેલું છે. તેથી, હે રાજા, શરીરધારી આત્મા એ જ સ્વરૂપ પામે છે, જે શરીરમાંથી ઉદ્ભવે છે; જેનો અનુભવ થયો નથી, તેનું અર્થ મનથી પકડાતું નથી. મન જ માણસને ભૂતકાળના સ્વરૂપો તથા ભવિષ્યના અને જે ક્યારેય નહીં થાય તે સ્વરૂપો દર્શાવે છે—તમને આશિર્વાદ મળે. અહીં, ક્યારેક, જે કંઈ જોયું કે સાંભળ્યું નથી, તે પણ મનમાં દેખાય છે; તેથી, કાળ, સ્થાન અને કર્મ પ્રમાણે અનુમાન કરવું જોઈએ. મન અને ઇન્દ્રિયોથી પ્રાપ્ત થતી બધી વસ્તુઓ ક્રમશઃ આવે છે અને જાય છે; દરેક મનુષ્યને આ અનુભવ થાય છે. જ્યારે મન માત્ર સત્ત્વમાં સ્થિર થાય છે, ભગવાનની નજીક રહે છે, ત્યારે અંધકાર ચાંદનીની છાંયાની જેમ દૂર થઈ જાય છે અને આ પ્રકાશિત થાય છે. "હું" અને "મારું" નો અભ્યાસ ત્યાગે છે, જયાં સુધી બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોની વ્યવસ્થા, જે અનાદિ છે, ચાલી રહી છે. ઊંઘ, મૂર્છા અને દુઃખમાં, શ્વાસના વિક્ષેપથી, "હું છું" એ જ્ઞાન ઉદ્ભવતું નથી—even મૃત્યુના દુઃખમાં પણ. ગર્ભ અને બાળપણમાં, અપરિપક્વતાના કારણે, અગ્યાર સુક્ષ્મ અવયવો અવ્યક્ત રહે છે, જેમ અમાવસ્યામાં ચાંદ્રમાની છબી છુપાયેલી હોય છે. વિષયની ગેરહાજરી હોવા છતાં, ચક્ર અટકતું નથી; વિષયોની કલ્પના કરતાં, સ્વપ્નમાં અસ્થિરતા આવે છે, જોકે એ અસત્ય હોય છે. આ રીતે, પાંચ પ્રકારના સુક્ષ્મ શરીર, ત્રણ અને સોળ રીતે વિસ્તરે છે અને ચેતનાથી સંયુક્ત થઈને જીવ કહેવાય છે. એ જ દ્વારા મનુષ્ય શરીરો ધારણ કરે છે અને ત્યાગે છે, અને એ જ દ્વારા સુખ, દુઃખ, ભય, પીડા અને આનંદનો અનુભવ કરે છે. જેમ લીમડું ઘાસ અને પાણી પર એક સાથે રહે છે, તેમ મનુષ્ય મૃત્યુ સમયે પણ શરીરની ઓળખ છોડતો નથી. અજ્ઞાન્ય (અદૃશ્ય) દેખાતા (દૃશ્ય) જેવા નષ્ટ થતું નથી, પણ સ્વપ્નની જેમ જુદી રીતે અસ્તિત્વ ધરાવે છે; ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—all દિવસ-રાતે સૂઈ જાય છે. જ્યારે કોઈ મનુષ્ય પોતાના કર્મોને વારંવાર મનમાં વિચારે છે, ત્યાં સુધી અજ્ઞાન્યથી કર્મમાં બંધાઈ રહે છે, બંધન ઊભું થાય છે. આ રીતે, ભગવતકથા અંતે જીવન, કર્મ, મન અને આત્માના રહસ્યો ઉજાગર થાય છે, અને ભક્તિપૂર્વક શ્રીકૃષ્ણના ચરણોમાં મન સ્થિર કરવા અને સંસારના બંધનથી મુક્તિ મેળવવાની માર્ગદર્શિકા મળે છે.