શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ગોપીઓએ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને પ્રણયપૂર્વક કહ્યું: “પ્રભુ, તમે ધર્મના જ્ઞાતા છો અને અમને કહ્યુ કે સ્ત્રીનું મુખ્ય કર્તવ્ય પતિ, સંતાન અને મિત્રોની સેવા કરવું છે—એ સાચું છે. પણ, હે ધર્માધ્યક્ષ, સાચા અર્થમાં તો તમે જ સર્વ પ્રાણીઓના હિતેશી, મિત્ર અને આત્મા છો. જેઓ જ્ઞાની છે, તેઓ પ્રેમના આશ્રયરૂપ શાશ્વત પ્રભુમાં જ પ્રેમ ધરાવે છે. પતિ, પુત્ર અને અન્ય સંબંધીઓ તો દુ:ખનું કારણ બને છે; તેથી, હે પરમેશ્વર, અમારે પર કૃપા કરો—અમારી જે આશા વર્ષોથી તમારી ઉપર છે, એ તોડશો નહીં, હે કમળનયન. અમારા મન તો તમારી તરફથી છલાય ગયાં છે; હવે એ ઘરમાં પાછાં જતાં નથી, હાથ ઘરના કામમાં લાગતાં નથી, પગ પણ તમારા પગથી દૂર જતાં નથી. હવે અમે વ્રજમાં કેવી રીતે જઇ શકીએ? શું કરીએ? હે પ્રિય, અમને તમારા હોઠોના અમૃત, હાસ્ય, દયાળુ નજર અને મધુર ગીતોથી શીતળ કરો—નહીંતર, વિયોગની અગ્નિમાં દગધીને, ધ્યાનમાં તમારા ચરણોનું સ્મરણ કરતાં, આ શરીર ત્યજી દઈશું. હે કમળનેત્ર, અમે જ્યારે પ્રથમવાર તમારા પગના તળે પહોંચ્યા, જે લક્ષ્મીદેવીને પણ દુર્લભ છે, ત્યારથી અમારે કોઈ બીજાની સામે ઊભા રહી શકાયું નથી—તમારી મોહકતા આવી છે. લક્ષ્મીજી પણ તમારા ચરણરજ માટે તરસે છે; ભલે એ તમારા ઉર પર સ્થાન પામે, દેવતાઓ પણ તમારી એક નજર માટે પ્રયત્ન કરે છે. એ જ રીતે અમે પણ તમારા ચરણરજમાં શરણાગત છીએ. તેથી, હે દુ:ખનાશક, અમારે પર કૃપા કરો. અમે ઘર-ગૃહસ્થિ ત્યજીને માત્ર તમારા ચરણસેવા માટે આવ્યા છીએ. હે પુરુષોત્તમ, અમારું હૃદય તમારા સ્મિત અને નજરની તીવ્ર તરસથી બળે છે—અમને તમારી દાસી બનવાનો આશય આપો. તમારા વાળથી ઘેરાયેલા મુખ, ગાલે ઝગમગતાં કુંડળ, હોઠોના અમૃત, હસતા નજર, ભયહરણ કરતલ અને લક્ષ્મીજીના નિવાસસ્થાન એવા ઉર—આ બધું જોઈને અમને માત્ર તમારી સેવા કરવાની જ ઇચ્છા છે. ત્રણે લોકમાં એવી કઈ સ્ત્રી હશે, જે તમારા મધુર વચન અને દિવ્ય લીલાથી મોહિત ન થાય? તમારી સુંદરતા જોઈને ગાય, પક્ષી, વૃક્ષો અને હરણ પણ આનંદ પામે છે—તો પછી બીજાનું શું કહેવું? સ્પષ્ટ છે કે તમે વ્રજમાં ભય અને દુ:ખ દૂર કરવા માટે અવતરી આવ્યા છો—જેમ પ્રાચીન ભગવાન દેવતાઓના રક્ષક છે. હે દુ:ખીજનોના મિત્ર, અમારા બળતા હૃદય અને મસ્તક પર તમારો કમળ સમાન હાથ રાખો. શુકદેવજી કહે છે: ગોપીઓના આ વ્યાકુળ અને પ્રેમભર્યા વચનો સાંભળીને, યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ, જે સ્વયં-સંતૃપ્ત છે, તેમણે હળવી સ્મિત સાથે ગોપીઓને આનંદિત કર્યા. ગોપીઓની વચ્ચે, જેમના મુખ પર કૃષ્ણની નજરથી આનંદ ફૂટી નીકળ્યો હતો, એચ્યુત શ્રીકૃષ્ણ, ચમકતા સ્મિત સાથે, જેમ ચાંદ્રમા તારાઓ વચ્ચે તેજ આપે છે, તેમ ઝગમગતા દેખાયા. શ્રેષ્ઠ ગોપી ગીત ગાતા અને ગાવડાવતા, વૈજયંતી માળા ધારણ કરીને, કૃષ્ણ વનમાં વિહાર કરતા—જે વનને પણ શોભાવી રહ્યા હતા. ગોપીઓ સાથે તટપર પહોંચીને, ઠંડા રેતાળ કિનારે, સુગંધિત, શીતળ પવનમાં કૃષ્ણ રમ્યા. લાંબા હાથથી, ભેટી, રમુજી ઝપાઝપી, ઢીલી કમરપટ્ટી, નખોની સ્પર્શ, હાસ્ય, નજર અને સ્મિતથી કૃષ્ણે ગોપીઓમાં કામદેવને ઉદ્ભવાવ્યો. આ રીતે, મહાન આત્માવાળા શ્રીકૃષ્ણની કૃપા પ્રાપ્ત કરીને, ગોપીઓએ પોતાને પૃથ્વી પર સૌથી ભાગ્યશાળી માન્યાં. પણ, તેમના મનમાં ઉત્પન્ન થયેલા ગર્વને જોઈ, કેશવ શ્રીકૃષ્ણ તરત જ ત્યાંથી અદૃश्य થઈ ગયા—તેમને શાંત કરવા અને વધુ કૃપા કરવા માટે. આ રીતે દશમ સ્કંધના પ્રથમ અર્ધના ઉન્નત્રીસમા અધ્યાયનો સમાપ્તિ થાય છે, જે પરમહંસો માટેનું મહાપુરાણ છે. હું એ પરમ પુરુષ શ્રીકૃષ્ણને વંદન કરું છું, જે મધુમાખી જેવું વેદનો રસ લઈને, પોતાના દાસોને જ્ઞાન અને અનુભવ અમૃત આપીને, સંસારના ભયને દૂર કરે છે. હરિ સર્વ જીવાત્મા છે, સ્વયં પ્રકૃતિના સ્વામી છે; તેમના ચરણ જ આશ્રય છે, જેથેથી લોકોએ સુરક્ષા મળે છે. એ જ પરમાત્મા છે, જેથેથી જરા પણ ભય નથી રહેતું; જે આ જાણે છે, એ ખરેખર જ્ઞાની છે—અને એવો જ્ઞાની હરિ સ્વયં ગુરુ છે. નારદ કહે છે: હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તમારો પ્રશ્ન મેં આ રીતે ઉકેલ્યો છે; હવે, હું એક ગુપ્ત અને નિશ્ચિત વિષય કહું છું—ધ્યાનથી સાંભળો. એક નાનકડું જીવ, સુમૃદુ સ્વભાવ ધરાવતી સ્ત્રીઓમાં આશ્રય શોધે છે; છ પગવાળાના મધુર ગીતથી મોહાય છે, અને આગળ આવેલું વાઘનું જોખમ ભૂલી જાય છે; પાછળથી, શિકારીના તીરમાં ઘાયલ થયેલું હરણ તેને પીછો કરે છે. આનું અર્થ એ છે: ભલે સ્ત્રીઓ સુમૃદુ હોય, આશ્રયનું સુગંધ ફૂલ જેવી ઓછી હોય છે. કામના કારણે થતી ક્ષણિક આનંદમાં મન ફસાઈ જાય છે. છ પગવાળાના ગીત જેવું, સ્ત્રીઓનું વશીકરણ કરનારું વચન કાનને મોહી લે છે. આગળ વાઘ જેવું સમય જીવનને હળવે-હળવે ભક્ષી જાય છે, અને પાછળથી અજાણ્યા મૃત્યુનો તીરો વેગે આવે છે. હે રાજા, આવું જીવનું હૃદય છે—તેમાં તીવ્ર પીડા છે. તેથી, હરણના વર્તનથી શીખો અને તમારું મન હૃદયમાં નિયંત્રિત કરો—જેમ રથવાન ઘોડાની લગામ ખેંચે છે તેમ. સ્ત્રીઓ અને ટોળાંના ગીતોથી દૂર રહો અને ધીરે ધીરે હંસના આશ્રયમાં જાઓ—સંતોષમાં રહો અને પગલાં-પગલાંથી સંસારમાંથી પાછા વળો. રાજા કહે છે: હે બ્રાહ્મણ, મેં ભગવાનના વચન સાંભળ્યા અને વિચાર્યા છે. જો આ જ્ઞાન ગુરુઓ જાણે છે, તો તેઓ એ સમજાવે કેમ નથી? હે બ્રાહ્મણ, તમારી વાતથી મારું મોટું સંશય દૂર થયું છે—even ઋષિઓ પણ જ્યાં ઇન્દ્રિયો પહોંચી શકતી નથી, ત્યાં ભટકી જાય છે. જે કર્મો કરીને માણસ આ શરીર ત્યજે છે, તે કર્મોનાં ફળો તે બીજા શરીરમાં ભોગવે છે. વેદજ્ઞ લોકોમાં આ ચર્ચા થાય છે—કર્મો છુપાયેલા છે, પ્રગટ નથી. નારદ કહે છે: જે કર્મો કરે છે, એના ફળો તે જ કર્મોથી, અવરોધ વિના, સૂક્ષ્મ શરીર અને મનથી ભોગવે છે. જેમ માણસ સૂતેલા, શ્વાસ લેતા શરીરને છોડે છે, તેમ જ તે એ શરીરથી કે બીજા શરીરથી પોતાના કર્મોના ફળ ભોગવે છે. જે માણસ ‘હું આ છું’ એમ મનથી જે ગ્રહણ કરે છે, એના કર્મોના ફળો તેને મળે છે—એથી પુનર્જનમ થાય છે. મનના ક્રિયાથી જેમ મનનું અસ્તિત્વ માનવામાં આવે છે, તેમ પૂર્વ જન્મના કર્મો મનના પ્રવૃત્તિથી ઓળખાય છે. આ શરીરે જે અનુભવ્યું નથી, જોયું નથી કે સાંભળ્યું નથી, એ પણ ક્યારેક અંદર દેખાય છે—કારણ કે એ સ્વરૂપમાં રહેલું છે. તેથી, હે રાજા, embodied soul એ શરીરમાંથી ઊપજેલા સ્વરૂપને પામે છે; જે અર્થ અનુભવાયો નથી, એ મનથી પકડાય નહીં. મન જ માણસને પૂર્વ સ્વરૂપો, ભવિષ્યના સ્વરૂપો અને જે કદી નહીં થાય એવા સ્વરૂપો પણ બતાવે છે—આશીર્વાદ. ક્યારેક, જે જોયું કે સાંભળ્યું નથી, એ મનમાં દેખાય છે; તેથી, સ્થાન, સમય અને કર્મ પ્રમાણે અનુમાન કરવું. મન અને ઇન્દ્રિયોથી ગ્રહ્ય વસ્તુઓ વારંવાર આવે-જાય છે—આ બધું સર્વેને અનુભવાય છે. જ્યારે મન માત્ર સત્ત્વગુણમાં સ્થિર થાય છે અને ભગવાનની નજીક રહે છે, ત્યારે અંધકાર ચંદ્રછાયાની જેમ દૂર થઈ જાય છે અને પ્રકાશ ફેલાય છે. ‘હું’ અને ‘મારું’નો ભાવ, જયાં સુધી બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોની અનાદિ વ્યવસ્થા ચાલે છે, ત્યાં સુધી રહે છે. આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધના ઉન્નત્રીસમા અધ્યાયની કથા પૂર્ણ થાય છે—જેમાં ગોપીઓનો પરમ પ્રેમ, શ્રીકૃષ્ણની કૃપા, અને જીવનના રહસ્યોનું ઉદઘાટન થાય છે.