શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ગોપીઓએ પોતાના મુખ પાંછડાં, સુકાઈ ગયેલા હોઠ અને આંખોમાંથી વહેતી અશ્રુઓથી પોતાના કપાળને પોંછતાં, શોકથી દબાયેલા, કૃષ્ણના વિયોગમાં તેમના હૃદયમાં ઉઠેલી તીવ્ર વ્યથા અનુભવતાં, જમીન પર પગથી વળાંકો દોરતાં, મૌન ઊભી રહી. તેમના વક્ષસ્થળ પર અશ્રુઓ અને અલંકારોના લાલ રંગે દાગ પડી ગયા હતા. આંખોમાંથી અશ્રુઓને પોંછતાં, ગળામાં રૂંધાયેલા સ્વરે, તેઓ થોડું બોલી શક્યા. ગોપીઓએ કૃષ્ણને વેદનાથી કહ્યું: “પ્રભુ, આવા કઠોર વચનો ન બોલો. એ આપને શોભે નહીં. અમે બધું છોડીને આપના ચરણોમાં આવ્યા છીએ. આપના ભક્તોને પોષો, અમને કઠોરતાથી દૂર ન કરો. જેમ મુક્તિ ઇચ્છનારા ભક્તોને પરમાત્મા કદી ત્યાગતા નથી, એમ આપ પણ અમને ન ત્યાજો. “પ્રભુ, આપ તો ધર્મના જ્ઞાતા છો. સ્ત્રીનું ધર્મ પતિ, સંતાન અને મિત્રોની સેવા કરવું એ આપ જ કહેલું. પણ, હે ધર્મના ઉપદેશક, આપ તો સર્વેના પ્રાણપ્રિય, સર્વેના આત્મા છો. જ્ઞાનીઓ તો આપમાં જ પ્રેમ ધરાવે છે, કેમ કે પતિ, પુત્ર વગેરે તો દુઃખ આપનાર છે. તેથી, હે કમળનેત્ર, અમારે પર કૃપા કરો; અમારો આપમાં રહેલો આશ્રય તોડી ન નાખો. “અમે આપના પ્રેમમાં એવો મગ્ન થઇ ગયા છીએ કે મન ઘરમાં પાછું જતું નથી, હાથ ઘરકામમાં લાગી શકતા નથી. પગ પણ આપના ચરણોથી દૂર જવા તૈયાર નથી. હવે અમે વ્રજમાં કેમ જઈએ? બીજું શું કરીએ? “હે પ્રિય, આપના હોઠોના અમૃત, આપના હાસ્ય, દૃષ્ટિ અને મીઠા ગીતોથી અમને શીતળતા આપો. નહિંતર, આપના વિયોગની અગ્નિમાં દગધ થઇ, ધ્યાનમાં આપના ચરણોમાં પહોંચી જઈશું, આ દેહ ત્યજી દઈશું. “કમળનેત્ર, એક ક્ષણ માટે પણ જ્યારે અમને આપના પદપદ્મનો સ્પર્શ થયો, જે લક્ષ્મીદેવી માટે પણ દુર્લભ છે, ત્યારથી અમે બીજાની સામે ઊભી રહી શકતા નથી; આપના સ્નેહમાં અમે મગ્ન થઈ ગયા છીએ. “લક્ષ્મીજી પોતે આપના હૃદય પર સ્થાન પામ્યા છતાં આપના પદપદ્મની ધૂળની ઇચ્છા રાખે છે. આપના દૃષ્ટિ માટે દેવતાઓ પણ તપ કરે છે. એ જ રીતે અમે પણ આપના પદપદ્મની ધૂળમાં શરણાગત છીએ. “હે દુઃખહર્તા, અમારે પર કૃપા કરો. અમે ઘર-કુટુંબ ત્યજી આપના ચરણોમાં સેવા માટે આવ્યા છીએ. આપના રમણીય સ્મિત અને દૃષ્ટિના અભિલાષથી અમારું હૃદય દહન પામે છે. અમને આપની દાસી બનવાની કૃપા કરો. “જ્યારે અમે આપનું મુખ, ગાલે ઝૂલતાં વાળ અને કુંડળ, હોઠોના અમૃત, સ્મિતભર્યા દૃષ્ટિ, ભયહરણ કરનાર ભુજાઓ અને લક્ષ્મીનો નિવાસસ્થાન આપનું હૃદય જોયું, ત્યારે એક જ ઇચ્છા રહી કે અમે આપની સેવામાં રહીએ. “ત્રણે લોકમાં એવી કઈ સ્ત્રી હશે, જે આપના મીઠા વચન અને દિવ્ય લીલાઓથી મોહિત ન થાય? આપની સુંદરતા તો ગાય, પક્ષી, વૃક્ષ, હરણ વગેરેને પણ આનંદ આપે છે; પછી અમે કેમ અસ્પૃશ્ય રહી શકીએ? “નિઃસંદેહ, આપ વ્રજમાં ભય અને દુઃખ દૂર કરવા અવતર્યા છો, જેમ પ્રાચીનકાળના દેવતાઓના રક્ષક. હે દુઃખીજનના મિત્ર, આપના કમળ જેવા હાથે અમારાં દહન પામતાં હૃદય અને શિરો પર સ્પર્શ કરો. શુકદેવજી કહે છે: ગોપીઓના વ્યથિત વચનો સાંભળીને, યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ, સ્વયં આત્મારામ હોવા છતાં, દયાભાવથી સ્મિત કરી, ગોપીઓમાં આનંદ પામ્યા. ગોપીઓએ જ્યારે કૃષ્ણની દૃષ્ટિ પામી, ત્યારે તેમના ચહેરા આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા. અચ્યૂત, શ્વેત ચમેલીની જોડ જેવી સ્મિતથી તેજસ્વી, ગોપીઓ વચ્ચે ચંદ્રની જેમ તેજ પામ્યા. સૈકડો ગોપીઓ વચ્ચે મુખ્ય ગોપી ગીત ગાતા અને ગીત ગવડાવતા, વૈજયંતી માળા ધારણ કરેલ કૃષ્ણ વનમંડળમાં વિહાર કરતા, વનને શોભિત કરતા. પછી ગોપીઓ સાથે નદીના ઠંડા, ચિકણ કિનારે ગયા. ત્યાં સુગંધિત, શીતળ પવનમાં, કમળની સુગંધમાં, આનંદથી વિહાર કર્યો. કૃષ્ણે ખુલ્લા હાથે, અડબંગી, રમુજી ઝઘડા, ઢીલા કમરપટ્ટા, નખથી સ્પર્શ, હાસ્ય, દૃષ્ટિ અને સ્મિતથી ગોપીઓમાં કામદેવને જાગૃત કર્યો અને વ્રજની સૌંદર્યવંતી ગોપીઓને આનંદિત કર્યા. આ રીતે, મહાત્મા કૃષ્ણના અનુકંપાથી ગોપીઓએ પોતાને પૃથ્વી પર સૌથી સૌભાગ્યશાળી માન્યા. ત્યાં તેમણે પોતાના સદભાગ્યથી ઉદ્ભવેલા અહંકારને દર્શાવતાં, કેશવ તત્કાળ અદૃશ્ય થયા, જેથી તેમને શાંત કરી અને વધુ કૃપા કરી શકે. આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગના ઉગણત્રીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે, જે પરમહંસો માટે શ્રેષ્ઠ ગ્રંથ છે. હું તે પરમ પુરુષ કૃષ્ણને નમસ્કાર કરું છું, જે વેદોના સારને મધમાખી સમાન ઝીણીને, પોતાના સેવકોને જ્ઞાન અને વિવેકરૂપ અમૃત આપીને, સંસારના ભયને દૂર કરે છે. હરિ સર્વ જીવોના આત્મા છે, સ્વયં પ્રકૃતિના સ્વામી છે; તેમના ચરણો જ આશ્રય છે, જ્યાંથી લોકોએ સુરક્ષા મળે છે. એજ સર્વથી પ્રિય આત્મા છે, જેના કારણે રત્તીભર પણ ભય રહેતું નથી; જેને એ જાણ છે, એ જ સાચો જ્ઞાની છે અને એવો જ્ઞાની હરિ સમાન છે. નારદજી કહે છે: હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, આપનો પ્રશ્ન આ રીતે ઉકેલાયો છે; હવે હું એક ગુપ્ત અને નિશ્ચિત વાત કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. એક નાનું જીવ, મૃદુ સ્વભાવ ધરાવનારાઓમાં આશ્રય શોધે છે, અને છ પગવાળાઓના મીઠા ગીતોમાં મગ્ન થઈ, આગળના ક્યારેય સંતોષી ન થનારા વાઘો (ભય) તરફ અંધ બની આગળ વધે છે. પાછળથી, એક હરણ જે શિકારીના બાણથી ઘાયલ છે, તે તેનો પીછો કરે છે. અર્થ એવો છે: સ્ત્રીઓની મૃદુતા આશ્રયરૂપ છે, પણ એ ફૂલની સુગંધ જેવી ક્ષણિક છે. ભોગવાસનામાં મગ્ન થઈ, મન ત્યાં જ સ્થિર થઈ જાય છે. છ પગવાળાઓના ગીતો જેવા, સ્ત્રીઓના મોહક વચનો કાનને આકર્ષે છે. આગળ, વાઘોની જેમ, સમય જીવનને હળવે હળવે ખાઈ જાય છે, અને મકાનમાં આનંદ લેતા લેતા, શિકારી (મૃત્યુ) અજાણે બાણ મારી જાય છે. હે રાજન, આ રીતે જીવનું હૃદય ઘાયલ થાય છે. તેથી, હરણના વર્તનનું અનુસરણ કરો અને પોતાના મનને હૃદયમાં સંયમિત રાખો, જેમ રથવાને ઘોડાની લગામ ખેંચે છે. સ્ત્રીઓ અને સંગીતના સમૂહનો ત્યાગ કરો અને ધીમે ધીમે હંસના આશ્રય લો—સંતોષમાં રહો અને ક્રમે ક્રમે નિવૃત્તિ મેળવો. રાજા કહે છે: હે બ્રાહ્મણ, મેં ભગવાનનાં વચન સાંભળ્યા અને ચિંતન કર્યા. ગુરુઓ એ જાણતા હોય તો એનું સ્પષ્ટ ઉપદેશ કેમ નથી આપતા? હે બ્રાહ્મણ, આપના વચનોથી મારો મોટો સંદેહ દૂર થયો છે. જ્યાં ઇન્દ્રિયો પહોંચી શકતી નથી એમાં મહર્ષિઓ પણ મોહિત થાય છે. જે કર્મો કરીને મનુષ્ય અહીં દેહ ત્યજે છે, તે કર્મોના ફળ બીજા દેહમાં જાય છે અને અનુભવાય છે. વેદજ્ઞ લોકોમાં આ ચર્ચા થાય છે કે, કરેલા કર્મો ગુપ્ત હોય છે, પ્રગટ નથી. નારદજી કહે છે: જે કર્મે મનુષ્ય કરે છે, એના ફળ એના સુક્ષ્મ દેહ અને મન દ્વારા, અવરોધ વિના, બીજા જન્મમાં પ્રાપ્ત થાય છે. જેમ મનુષ્ય સૂતા દેહને છોડી દે છે, તેમ જ તે કર્મોના ફળો એ દેહથી કે બીજા દેહથી ભોગવે છે. જે મનુષ્ય ‘હું આ છું’ એમ મનમાં માને છે, તે જે કર્મ કરે છે, એના ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, અને પુનર્જન્મ થાય છે. જેમ મનની કલ્પનાઓથી ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિ જાણી શકાય છે, તેમ પૂર્વ દેહના કર્મો મનની પ્રવૃત્તિથી ઓળખી શકાય છે. આ દેહથી જે અનુભવ્યું કે સાંભળ્યું નથી, એ પણ ક્યારેય અંદર દેખાઈ શકે છે, કારણ કે તે પોતામાં રહેલું છે. તેથી, હે રાજન, દેહધારી આત્મા એ દેહથી ઉત્પન્ન રૂપ પામે છે; જે અનુભવી શકાયું નથી એ મનથી સમજાઈ શકતું નથી. મન જ મનુષ્યને પૂર્વરૂપ, ભવિષ્યરૂપ અને અરૂપ—all બતાવે છે. કલ્યાણ થાઓ. અહીં, ક્યારેક, જે જોયું કે સાંભળ્યું નથી, એ પણ મનમાં દેખાય છે; તેથી, સ્થાન, સમય અને કર્મ અનુસાર અનુમાન કરવું. મન અને ઇન્દ્રિયથી ગ્રહ્ય સર્વ વસ્તુઓ ક્રમશઃ આવે અને જાય છે; એ અનુભવ દરેકને થાય છે. આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવતના આ પાવન અધ્યાયમાં કૃષ્ણ અને ગોપીઓની અનન્ય ભક્તિ, ભગવાનનું દિવ્ય સ્વરૂપ અને જીવના કર્મ-ફળના સૂક્ષ્મ સિદ્ધાંતોનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું.