શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શુકદેવજી કહે છે: જ્યારે ગોપીઓએ ભગવાન ગોવિંદના કઠોર વચનો સાંભળ્યા, ત્યારે તેમની અપેક્ષાઓ તૂટી ગઈ, હૃદય દુઃખથી ભરાઈ ગયાં અને તેઓ ખૂબ જ ઉદ્વિગ્ન થઈ પીડામાં પડી ગઈ. પોતાના મુખ પાંછા પુંછતી, શ્વાસોથી સુકાઈ ગયેલા હોઠો, પગથી જમીન પર વળાંકો દોરી રહી, અને પોતાના વક્ષસ્થળ પર લાલ ચુડાં અને અશ્રુથી ભીંજાઈ ગયેલા ચિહ્નો સાથે, ગોપીઓ શાંત ઉભી રહી. તેમના હૃદયમાં કૃષ્ણ પ્રત્યેની તીવ્ર તરસ હતી—એમણે પોતાના ઘરના બધાં બંધન ત્યજી, માત્ર કૃષ્ણ માટે જ બધી ઇચ્છાઓ છોડી દીધી હતી. અશ્રુથી ધૂંધળી આંખો અને ગળામાં અટકેલી વાણી સાથે, તેમણે ધીમેથી ભગવાનને સંબોધી કહ્યું: "પ્રભુ, આમ કઠોર વચન ન બોલો. એ આપને શોભતું નથી. અમે બધું છોડીને આપના ચરણોમાં આવી છે. આપના ભક્તોને પ્રેમ આપો—અમને નિરાશ ન કરો, જેમ મુક્તિ ઇચ્છનારા વ્યક્તિને પરમ પુરુષ ક્યારેય ત્યાગતા નથી. આપ ધર્મના જ્ઞાતા છો, અને આપના જણાવ્યા પ્રમાણે સ્ત્રીનું કર્તવ્ય પતિ, સંતાન અને મિત્રોની સેવા કરવું છે—એ સાચું છે. પણ, હે ધર્મના ઉપદેશક, આપ જ સર્વના પ્રિય, મિત્ર અને આત્મા છો. જે વિવેકી છે, તેઓ પોતાનું પ્રેમ સદાય આપમાં જ રાખે છે. પતિ, પુત્ર વગેરે તો દુઃખનું કારણ બને છે. તેથી, હે પરમેશ્વર, અમારે પર કૃપા કરો—અમારી આશા તોડી નાંખશો નહીં, હે કમળને સદૃશ નેત્રવાળા. અમારું મન તો આપ દ્વારા હર્ષથી હરી લેવાયું છે—એ પાછું ઘર જતું નથી, હાથ ઘરકામમાં લાગતા નથી, પગ આપના ચરણોથી હટતા નથી. હવે અમે વ્રજ જઇ શકીએ નહીં, તો બીજું શું કરીએ? હે પ્રિય, આપના હોઠોના અમૃત, હાસ્ય, મીઠી દૃષ્ટિ અને ગીતો અમને આપો, જેથી આપણા વિરહની અગ્નિ શાંત થાય. નહિંતર, આ વિરહમાં દહાઈને, અમે ધ્યાનમાં આપના ચરણોમાં પહોંચી જઈશું અને શરીર ત્યજી દેશું. હે કમળનેત્ર, આપના ચરણોનો સ્પર્શ—even ક્ષણમાત્ર માટે પણ જે લક્ષ્મીદેવીને મળ્યો—ત્યાંથી અમારું મન બીજે ક્યાંય જતું નથી, કારણ કે અમે આપના રૂપે મગ્ન થઇ ગયાં છીએ. લક્ષ્મીજી પણ આપના ચરણરજની ઈચ્છા રાખે છે, ભલે એ આપના વક્ષસ્થળ પર રહે છે અને આપના સેવકો દ્વારા સેવા પામે છે. આપની એક દૃષ્ટિ મેળવવા માટે બીજા દેવતાઓ પણ પ્રયત્ન કરે છે. તેવી જ રીતે, અમે પણ આપના ચરણોની ધૂળીમાં શરણાગત થઈ છે. હે દુઃખહર્તા, અમારે પર કૃપા કરો. અમે ઘર-કુટુંબ બધું છોડી આપના ચરણોમાં સેવા માટે આવી છે. હે પુરુષોત્તમ, આપના સ્મિત અને દૃષ્ટિના વિરહમાં અમારું હૃદય બળી રહ્યું છે—અમને તમારી દાસી તરીકે સેવા આપવાની કૃપા કરો. જ્યારે અમે આપના વાળથી ઘેરાયેલો મુખ, ગાલે ઝળહળતા કુંડળ, હોઠોના અમૃત, સ્મિતભરી દૃષ્ટિ, ભયહરણ કરતો ભુજદંડ અને લક્ષ્મીનું નિવાસસ્થાન એવા વક્ષસ્થળને જોયું, ત્યારે અમને માત્ર આપની દાસી થવાની જ ઇચ્છા રહી છે. ત્રણે લોકમાં એવી કઈ સ્ત્રી હશે, જે આપના મીઠા વચન અને દિવ્ય લીલાથી મોહિત ન થાય? આપનું સૌંદર્ય તો ગાય, પક્ષી, વૃક્ષો અને હરણ પણ આનંદથી નિહાળે છે—તો પછી બીજું કોણ અવગણે? નિશ્ચિત રૂપે, આપ વ્રજમાં ભય અને દુઃખ દૂર કરવા આવ્યા છો, જેમ પ્રાચીન કાળમાં દેવતાઓના રક્ષક સ્વરૂપે આવ્યા હતા. હે દુઃખીજનના મિત્ર, આપના કમળ સમાન હાથે અમારી બળતી છાતી અને માથા પર સ્પર્શ કરો. શુકદેવજી કહે છે: ગોપીઓના દુઃખભર્યા વચનો સાંભળી, યોગેશ્વર ભગવાન કૃષ્ણ, સ્વયં પરિપૂર્ણ હોવા છતા, હળવાશથી સ્મિત કરી ગોપીઓમાં આનંદ પેદા કર્યો. તેમની દૃષ્ટિથી ગોપીઓના ચહેરા આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા. અચ્યૂત ભગવાન, સફેદ ચમેલીના જૂડા જેવું સ્મિત કરીને, ગોપીઓ વચ્ચે ચંદ્ર જેમ તારાઓમાં તેજ આપે તેમ, તેજથી ઝગમગાયા. એવી રીતે, અનેક ગોપીઓ વચ્ચે મુખ્ય ગોપી ગીત ગાતા અને ગીત ગવડાવતા, વૈજયંતી માળ પહેરીને કૃષ્ણ વનમાં વિહરવા લાગ્યા અને વનને શોભાવ્યા. પછી તેઓ ગોપીઓ સાથે નદીના કાંઠે ગયા, જ્યાં ઠંડા, રેતાળ તટ પર, સુગંધિત, શીતળ પવનમાં કમળની સુગંધ ભળી હતી—ત્યાં વિહરવા લાગ્યા. કૃષ્ણે ગોપીઓ સાથે હાથ લંબાવી, અળસ, રમૂજી ઝઝૂમ, ઢીલા કમરપટ્ટા, નખનો સ્પર્શ, હાસ્ય, દૃષ્ટિ અને સ્મિતથી કામદેવને પણ હરખાવ્યા અને વ્રજની સુંદર ગોપીઓને આનંદથી ભરપૂર કર્યા. આ રીતે, મહાત્મા શ્રીકૃષ્ણની કૃપા પ્રાપ્ત કરીને, એ ગોપીઓએ પોતાને પૃથ્વી પર સૌથી ધન્ય માનવા લાગી. પણ જ્યારે ભગવાન કેશવએ એમની અંદર એ શુભભાગ્યથી ઉદ્ભવેલા અમાન (અહંકાર) જોયો, ત્યારે તરત જ એ ગોપીઓની કૃપા માટે, એમને શાંત કરવા, અદૃશ્ય થઈ ગયા. આ રીતે, દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગના ઓગણત્રીસમા અધ્યાયનું સમાપન થાય છે, જે પરમહંસો માટે શ્રેષ્ઠ શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણ છે. હું એ પરમ પુરુષ શ્રીકૃષ્ણને વંદન કરું છું, જે વેદોના સારને મધમાખી જેવો ગ્રહણ કરે છે અને પોતાના સેવકોને સંસારના ભય નિવારણ માટે જ્ઞાન અને અનુભવરૂપ અમૃત આપે છે. હરિ સર્વ જીવોના આત્મા છે, પ્રકૃતિના સ્વામી છે; તેમના ચરણો જ આશ્રય છે, જેથેથી જગતમાં સર્વેને સુરક્ષા મળે છે. એજ પરમ આત્મા છે, જેના કારણે ذرાપણ ભય નથી રહેતું; જે એ જાણે છે, એજ વિદ્વાન છે અને એવો વિદ્વાન—હરિ—સ્વયં ગુરુ છે. નારદજી કહે છે: હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તમારો પ્રશ્ન હવે ઉત્તર પામ્યો. હવે, હું એક ગુપ્ત અને નિશ્ચિત તત્વ કહું છું—સાવચેતીથી સાંભળો. એક નાનો જીવ, મધુર સ્વરનાં છ પગવાળા જીવ (મધમાખીઓ)ના ગીતથી મોહીત થઈ, નિરાપરાધ આશ્રય શોધે છે, પણ આગળ અતૃપ્ત વાઘ (ભયરૂપ સમય) છે, અને પાછળથી, શિકારીના બાણથી ઘાયલ થયેલું હરણ તેને પીછો કરે છે. આનું અર્થ એ છે: સ્ત્રીઓ જેવી કોમળ સ્વભાવ ધરાવતી વચ્ચે આશ્રય (મંદિર) ફૂલની સુગંધ જેવો અલ્પ છે. કામના આધારથી થતો ક્ષણિક આનંદ શોધે છે અને એમાં મન લીન થઈ જાય છે. છ પગવાળાની જેમ સ્ત્રીઓની વાણી પણ મોહક હોય છે. આગળ, વાઘોની જેમ, સમય જીવનને ભોગવે છે—રાત-દિવસ, જાણ્યા વિના. અને પાછળ, મૃત્યુ શિકારી બાણથી ઘાયલ કરે છે. હે રાજન, એ આત્માને જો, જેનું હૃદય બાણથી છિદ્ર થયું છે. તેથી, હરણની જેમ વર્તન જોઈ, પોતાના મનને હૃદયમાં સંયમિત રાખો, જેમ રથવાને ઘોડાંને વશ રાખે છે. સ્ત્રીઓનું સંગ અને સમૂહગાન ત્યજી, ધીમે ધીમે હંસના આશ્રયમાં જાઓ—સંતોષી રહો અને ક્રમશઃ સંસારમાંથી પાછા ખેંચાવો. રાજાએ પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, મેં ભગવાનના વચન સાંભળી અને મનન કર્યું. જો આ સત્ય છે, તો ગુરુઓ એનું સ્પષ્ટ વર્ણન કેમ નથી કરતા? મારો મોટો સંદેહ તમારા વચનોથી દૂર થયો છે. જ્યાં ઈન્દ્રિય પહોંચતી નથી, ત્યાં મહર્ષિઓ પણ મોહમાં પડી જાય છે. જે કર્મે મનુષ્ય અહીં કરે છે, એ શરીર ત્યજી, બીજા શરીરમાં એના ફળ ભોગવે છે. આ વિષયમાં, વિદ્વાનોમાં ચર્ચા થાય છે: જે કર્મ કરવામાં આવ્યા છે, તે ગુપ્ત છે, પ્રગટ નથી. નારદજી કહે છે: જે કર્મે મનુષ્ય કરે છે, એ કર્મના ફળ તે પછીના જન્મમાં, અનવરત રીતે, સૂક્ષ્મ શરીર અને મનથી ભોગવે છે. જેમ મનુષ્ય સુતા-ઉંઘતા શરીરને છોડી દે છે, તેમ કર્મના ફળ પણ એ શરીર અથવા બીજા શરીરથી ભોગવે છે. જે મનુષ્ય ‘હું એ છું’ એમ માને છે, એ મનથી જે ગ્રહણ કરે છે, તે કર્મના ફળ પ્રાપ્ત કરે છે, જેના કારણે જન્મમરણ થાય છે. જેમ મનના કાર્યથી ઇન્દ્રિયની પ્રવૃત્તિ ઓળખાય છે, તેમ અગાઉના શરીરના કર્મ મનની પ્રવૃત્તિથી ઓળખાય છે. આ શરીરે જે અનુભવ્યું નથી, જોયું નથી કે સાંભળ્યું નથી, તેમ છતાં, ક્યારેક એ સ્વરૂપ મનમાં પ્રગટ થાય છે, કારણ કે એ અંદર રહેલું છે. તેથી, હે રાજન, જીવ એ જ સ્વરૂપ પામે છે, જે શરીરથી ઉત્પન્ન થાય છે; જે અનુભવ્યું નથી, એનું અર્થ મનથી પકડવું શક્ય નથી. મન જ મનુષ્યને પૂર્વ જન્મના રૂપ, ભવિષ્યના રૂપ અને જે કદી નહીં થાય તે પણ બતાવે છે—તમારા કલ્યાણ માટે. ક્યારેક, જે જોયું કે સાંભળ્યું નથી, એ પણ મનમાં પ્રગટ થાય છે; એટલે, સ્થાન, સમય અને કર્મ અનુસાર તર્ક કરવો જોઈએ. આ રીતે, ભગવદ્ગીતા અને ભાગવતના આ પવિત્ર પ્રસંગમાં ગોપીઓની ભક્તિ, ભગવાનની કૃપા, અને મનુષ્યના કર્મ અને પુનર્જન્મના રહસ્યોનું સુંદર વર્ણન થાય છે.