શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

રાત્રીના શાંત અને મનોહર સમયે, ગોપીઓએ કાન્હાની સાથે યમુનાના કિનારે આવેલે ફૂલોથી શોભાયમાન, ચાંદનીથી પ્રકાશિત વન અને સુગંધિત પવનમાં રમણીય વૃક્ષો વચ્ચે સૌંદર્ય માણ્યું હતું. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે તેમને સંબોધ્યા: "હવે વિલંબ ન કરો, ગોકુલ પરત ફરો. તમારા પતિઓની સેવા કરો, કારણ કે ઘરમાં વાછરડાં અને બાળકો રડી રહ્યા છે—તેમને દૂધ આપો અને તેમનું પોષણ કરો." પછી કૃષ્ણે કહ્યું, "કેવા તમે અહીં આવી ગયા છો? કદાચ મારી પ્રત્યેની અતિશય પ્રીતિએ તમે અહીં આવ્યાં છો. એ સહજ છે, કારણ કે સર્વ જીવો મને આકર્ષાય છે. પરંતુ સ્ત્રીઓ માટે સર્વોચ્ચ ધર્મ એ પતિની નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા કરવાનો, કુટુંબના સ્વજનોની સંભાળ રાખવાનો અને સંતાનોનું પોષણ કરવાનો છે—even if the husband is of bad character, unfortunate, old, dull, sick, or poor, he should not be abandoned by women who desire virtue in this world. For noble women, union with a man other than their husband brings no heaven, only disgrace, meager and painful results, fear, and is condemned everywhere." "મારા વિશે સાંભળવાથી, જોવાનો, ધ્યાન કરવાનો કે ગીત ગાવાથી ભક્તિ જન્મે છે—માત્ર મારા શારીરિક સાનિધ્યથી નહીં. તેથી, હવે તમારા ઘરો પરત જાઓ." ગોવિંદના આ કઠોર શબ્દો સાંભળી, ગોપીઓની આશા તૂટી ગઈ, તેઓ ઘેરા દુઃખમાં ડૂબી ગયા અને વ્યાકુળતાથી ભરાઈ ગયા. તેઓએ પોતાના ચહેરા પંછાળી નાખ્યા, ઉદ્ગારોથી સુકાઈ ગયેલા હોઠો, પગથી જમીન પર આડી લીટીઓ દોરતી, કંટકિત હૃદયે, આંખોમાંથી ધોધપાટ આંસુ અને વક્ષસ્થળ પર લાલ ચુડામણીઓના રંગ સાથે ઉભી રહી ગઈ. કૃષ્ણના વિયોગે તેમના બધાં અભિલાષા ઓગળી ગઈ હતી. આંખોમાંથી અશ્રુ પુંછતાં, કંઠ રુંધાઈ ગયો, અને તેઓ ધીરે ધીરે બોલવા લાગ્યાં. ગોપીઓએ વિનંતી કરી: "પ્રભુ, આપ અમારે પર કઠિન વચન ન બોલો. અમે બધું છોડીને આપના ચરણોમાં આવ્યા છીએ. આપના ભક્તોને ત્યજી દેવું યુક્ત નથી, જેમ મુક્તિ ઈચ્છનારને પરમપુરુષ કદી ત્યજી દેતા નથી." "આપે ધર્મના જ્ઞાતા તરીકે કહ્યું કે સ્ત્રીઓએ પતિ, સંતાન અને મિત્રોની સેવા કરવી જોઈએ—એ સાચું છે. પણ, હે ધર્મના આચાર્ય, આપ જ તો સર્વના આત્મા, સર્વપ્રિય મિત્ર અને સર્વના જીવનસ્વામી છો." "જ્ઞાનીજન તો આપમાં જ પ્રેમ ધરાવે છે. પતિ, પુત્ર વગેરે તો દુઃખ આપે છે. હે પરમેશ્વર, કૃપા કરીને અમારો આશય તોડશો નહીં, હે કમળનેત્ર." "અમારા મન તો આપ હરી લઈ ગયા છો. હવે એ ઘેર પાછાં જતાં નથી, હાથ ઘરના કામમાં લાગતાં નથી, પગ આપના ચરણથી હલતાં નથી. પછી અમે ગોકુલ કેવી રીતે જઈએ? શું કરીએ?" "પ્રિય, આપના હોઠોના અમૃતથી, આપના હાસ્યથી, મીઠા ગીતોથી અમને શીતળ કરો. નહિ તો, વિયોગની અગ્નિમાં દઝાઈને, અમે ધ્યાનમાં આપના ચરણોમાં પહોંચી જઈશું." "જ્યારે અમને આપના પદપદ્મનો સ્પર્શ—even એક ક્ષણ માટે—મળ્યો, જે લક્ષ્મીજીને પણ દુર્લભ છે, ત્યારથી અમે બીજાના સમક્ષ ઊભા રહી શકતા નથી." "લક્ષ્મીજી પણ આપના ચરણરજની ઈચ્છા રાખે છે, ભલે તેમને આપના વક્ષસ્થળ પર સ્થાન મળે છે. આપના દર્શન માટે દેવતાઓ પણ તપસ્યા કરે છે. એ રીતે અમે પણ આપના ચરણરજમાં શરણાગત છીએ." "કૃપા કરીને અમારે પર દયા કરો, હે દુઃખહરણ. અમે ઘરો છોડી આપની સેવા માટે જ આવ્યા છીએ. આપના સ્મિત અને દૃષ્ટિ માટે અમારા હૃદયમાં તીવ્ર વ્યાકુલતા છે—અમને આપની દાસી બનવાની સેવા આપો." "જ્યારે અમે આપનું મુખ, વાળની લટમાં શોભતા, કપોલ પર ઝળહળતાં કુંડળ, હોઠોના અમૃત, હાસ્યભર્યા દૃષ્ટિ, ભયહરણ કર્તા ભુજાઓ અને લક્ષ્મીજીના નિવાસસ્થાન એવા વક્ષસ્થળને જોયું—ત્યારે અમને માત્ર આપની દાસી થવાની જ ઇચ્છા છે." "ત્રણે લોકમાં એવી કઈ સ્ત્રી હશે, જે આપના મીઠા વચન અને દિવ્ય લીલાથી મોહિત ન થાય? આપના સૌંદર્યને તો ગાય, પક્ષી, વૃક્ષો અને હરણ પણ આનંદથી નિહાળે છે." "નિશ્ચિતપણે, આપ વ્રજમાં ભય અને દુઃખ દૂર કરવા આવ્યા છો, જેમ પ્રાચીન ભગવાન દેવતાઓના રક્ષક છે. હે દુઃખહરણ, આપના કમળચરણ અમારાં દુઃખદાયક હૃદય અને મસ્તક પર મૂકો." શુકદેવજીએ વર્ણન કર્યું: ગોપીઓના દુઃખભર્યા વચનો સાંભળી, યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણે, સ્વયં જ અપરિગ્રાહી હોવા છતાં, હળવા સ્મિત સાથે ગોપીઓમાં આનંદ અનુભવ્યો. તેમના દૃષ્ટિથી ગોપીઓના ચહેરા આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા. અચ્યુત, સફેદ જાસુદના ફૂલો જેવા સ્મિત સાથે, ગોપીઓ વચ્ચે ચંદ્ર જેવો તેજથી ઝગમગ્યા. ગોપીઓએ ગીત ગાયા અને ગાવડાવ્યા, કૃષ્ણે વૈજયંતી હાર ધારણ કરી વનમાં વિહાર કર્યો. પછી તેઓ ગોપીઓ સાથે ઠંડી રેતીવાળી યમુનાના કિનારે ગયા, જ્યાં સુગંધિત, મૃદુ પવનમાં કમળની સુગંધ વહેતી હતી. ત્યાં કૃષ્ણે ગોપીઓ સાથે રમ્યા—કોઈને વળગી, હલકી હસીઓ, રમૂજી ઝઘડા, ઢીલા પડેલા કમરપટ્ટા, નખોના સ્પર્શ, હાસ્ય અને મીઠા નજરોથી કામદેવને જ પ્રગટ કર્યો. આ રીતે, મહાપુરુષ શ્રીકૃષ્ણની કૃપા પામીને, ગોપીઓએ પોતાને પૃથ્વી પર સર્વાધિક ધન્ય માન્યાં. પણ, તેમનાં મનમાં ઉદ્ભવેલા ગર્વને જોયા પછી, કેશવે તુરંત ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા—તેમને શાંત કરવા અને વધુ કૃપા આપવા. (અધ્યાય પૂર્ણ થયો: એ છે દશમ સ્કંધના પ્રથમ અર્ધનો ઉન્નત્રીસમો અધ્યાય.) હું એ પરમ પુરુષને નમન કરું છું—શ્રીકૃષ્ણને—જે વેદોના સારને મધમાખી જેવો પીવે છે અને પોતાના સેવકોને જ્ઞાન અને આત્મસાક્ષાત્કારનું અમૃત આપે છે, જેથી સંસારના ભય દૂર થાય. હરિ સર્વ જીવમાં આત્મા રૂપે છે, પ્રકૃતિના સ્વામી છે; તેમના ચરણ જ આશ્રય છે, જ્યાંથી લોકોએ સુરક્ષા મળે છે. એ જ સર્વપ્રિય આત્મા છે, જેના માટે કોઈ ભય નથી; જે આ જાણે છે એ જ સાચો જ્ઞાની છે—એવો જ્ઞાની હરિ સ્વયં છે. નારદજી કહે છે: "હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, આપના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપ્યો. હવે, હું એક ગુપ્ત અને નિશ્ચિત વાત કહું છું—સાવધાનીથી સાંભળો." "એક નાનકડું જીવ, જે આશ્રય શોધે છે, તે મધમાખીના મીઠા ગીતથી આકર્ષાય છે, આગળ ભૂખ્યા વાઘ જેવા, ક્યારેય તૃપ્ત ન થતા, સમય તેની આયુષ્ય ભક્ષે છે, અને પાછળથી, શિકારીના તીરમાં ઘાયલ થયેલું હરણ તેને પીછે કરે છે." "અર્થ એ છે: સ્ત્રીઓ વચ્ચે આશ્રય લેનાર, વૈરાગ્યના સુગંધ જેવું ક્ષણિક આનંદ મેળવે છે. કામથી જન્મેલાં સુખની શોધમાં મન ત્યાં જ સ્થિર થઈ જાય છે. સ્ત્રીઓના મીઠા વચન મધમાખીના ગીત જેવાં કાનને આકર્ષે છે. આગળ વાઘ જેવા સમય છે, જે દિવસ-રાત જીવન ભક્ષે છે; અને પાછળથી, અજાણતાં, મૃત્યુ શિકારી તીરે ઘાયલ કરે છે. હે રાજન, આવું જીવનું હૃદય છે." "તેથી, હરણના વર્તનથી શીખો, અને પોતાનું મન હૃદયમાં રોકો, જેમ રથચાલક ઘોડાંને વશમાં રાખે છે. સ્ત્રીઓના સંગ અને સંગીતનો ત્યાગ કરો, અને ધીરે ધીરે હંસના આશ્રય લો—સંતોષમાં રહો અને વિરક્તિ તરફ આગળ વધો." રાજાએ પૂછ્યું: "હે બ્રાહ્મણ, મેં ભગવાનના વચનો સાંભળ્યા અને ચિંતન કર્યા. જો આ ગુપ્ત તત્વ છે, તો ગુરુઓ તેને સ્પષ્ટ શા માટે સમજાવતા નથી?" "હે બ્રાહ્મણ, આપનાં વચનો મારા મોટા સંદેહ દૂર કરી દીધા. જ્યાં ઇન્દ્રિય પહોંચે નહીં, ત્યાં મહાન ઋષિઓ પણ મૂંઝાય છે." "જો કોઈ મનુષ્ય અહીં જે કર્મ કરે છે, એ શરીર ત્યજી, બીજાં શરીરમાં તેના ફળ ભોગવે છે." "વેદજ્ઞ લોકોમાં આ ચર્ચા છે: કરેલા કર્મ છુપાયેલા કહેવાય છે, પ્રગટ નથી." નારદજી કહે છે: "જેવી રીતે કર્મ કરે છે, તેના ફળ તેને બીજાં જન્મમાં, સુક્ષ્મ શરીર અને મન દ્વારા, વિક્ષેપ વિના ભોગવવા મળે છે." આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધના ઉન્નત્રીસમા અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણ અને ગોપીઓની અનન્ય ભક્તિ, તેમનાં હૃદયના સંવાદ અને જીવનના ગુપ્ત તત્વોનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું.