શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

રાત્રીનું આ સમય ભયાનક છે, જ્યાં ભયંકર પ્રાણીઓનું વાસ છે. કૃષ્ણ ગોપીઓથી કહે છે, “હે કુમુદની કમરવાળી ગોપીઓ, હવે વ્રજ પરત જાઓ, અહીં રોકાવું યોગ્ય નથી.” તેઓ સમજાવે છે કે તેમના માતા-પિતા, પુત્રો, ભાઈઓ અને પતિઓ તેમને શોધી રહ્યા છે, ચિંતામાં છે; ગોપીઓએ પોતાના સગાંઓને દુઃખ આપવું યોગ્ય નથી. કૃષ્ણ યાદ અપાવે છે કે ગોપીઓએ already જંગલની સુંદરતા જોઈ લીધી છે—ફૂલોથી શોભાયમાન વૃક્ષો, ચાંદનીથી પ્રકાશિત વન અને યમુનાના કાંઠે રમતો સુગંધિત પવન. કૃષ્ણ ફરીથી કહે છે, “હવે વિલંબ ન કરો, વ્રજ જાઓ, તમારા પતિઓની સેવા કરો. વાછરડા અને બાળકો રડી રહ્યા છે—જાઓ, તેમને દૂધ આપો, તેમને સંભાળો.” પછી તેઓ ગોપીઓની લાગણીને ઓળખે છે: “શાયદ, મારી પ્રીતિથી ખેંચાઈને તમે અહીં આવી છો; આ સ્વાભાવિક છે, કારણ કે સર્વ જીવો મારી તરફ આકર્ષાય છે.” પછી કૃષ્ણ ધર્મ સમજાવે છે: સ્ત્રીઓ માટે સર્વોચ્ચ કર્તવ્ય એ છે કે તેઓ પોતાના પતિ, સગાં અને સંતાનોની નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા કરે. પતિ ભલે દુષ્ટ, દુર્ભાગી, વૃદ્ધ, મૂર્ખ, રોગી કે ગરીબ હોય, પણ જે સ્ત્રીઓ ધર્મ ઇચ્છે છે, તેમણે પતિનો ત્યાગ કરવો નહિ. શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ માટે પતિ સિવાય બીજાં પુરુષ સાથે સંયોગ સ્વર્ગ આપતો નથી—માત્ર અપમાન, દુઃખ, ભય અને સર્વત્ર નિંદા જ મળે છે. કૃષ્ણ કહે છે, “મારું સ્મરણ, દર્શન, ધ્યાન કે ગીત ગાવાથી ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે—મારા શરીર પાસે હોવાથી એટલી નથી. તેથી, હવે ઘરે જાઓ.” કૃષ્ણના આ કઠોર શબ્દો સાંભળી, ગોપીઓનું મન તૂટી જાય છે. તેઓ ખૂબ દુઃખી થાય છે, ચિંતામાં પડી જાય છે. તેઓ પોતાના મુખ પુંછે છે, સુકાઈ ગયેલા હોઠો, પગથી જમીન પર રેખા દોરે છે, આંખોમાંથી વહેલા આંસુઓથી તેમના વક્ષસ્થળ અને ગળાના આભૂષણ ભીંજાઈ ગયા છે. તેઓ ઉદાસીથી મૌન રહે છે, કૃષ્ણને યાદ કરે છે, જેણે તેમના સર્વ ઇચ્છાઓ હરી લીધી છે. આંસુથી ધૂંધળી થયેલી આંખો પુંછીને, ગળામાંથી અવાજ પણ નિકળતો નથી, પણ અંતે તેઓ થોડું બોલે છે. ગોપીઓ કહે છે, “હે પ્રભુ, આવું કઠોર બોલશો નહિ! અમારે બધું છોડીને તમારા ચરણોમાં આવી ગયા છીએ. ભક્તોને પ્રીતિ આપો—અમને ત્યજી દઈને, મુક્તિ ઈચ્છનારને પણ પરમાત્મા ક્યારેય ત્યજે નહિ. તમે ધર્મના જાણકાર છો, તમે જે કહ્યુ કે સ્ત્રીઓએ પતિ, સંતાન અને મિત્રોની સેવા કરવી જોઈએ—એ સાચું છે. પણ હે પ્રભુ, તમે જ તો સર્વના આત્મા, સર્વપ્રિય અને સાચા મિત્ર છો.” ગોપીઓ કહે છે, “જેઓ જ્ઞાનવાન છે, તેઓ પોતાનું હૃદય તમારા પર જ રાખે છે. પતિ, પુત્ર વગેરે તો દુઃખ જ આપે છે. હે પરમેશ્વર, અમારે ઉપર કૃપા કરો—અમારી આશા તોડશો નહિ, હે કમળને સમાન નયનવાળા.” પછી તેઓ કહે છે, “અમારું મન તો તમારી પાસે જ રહી ગયું છે, હવે ઘરમાં પાછું જતું નથી, હાથ કોઈ કામમાં લાગતા નથી, પગ તમારા ચરણોથી હટતા નથી. અમે હવે વ્રજ કેવી રીતે જઈ શકીએ?” પછી તેઓ કૃષ્ણને વિનંતી કરે છે: “હે પ્રિય, તમારા હોઠોના અમૃતથી અમને તૃપ્ત કરો, તમારી મીઠી હાસ્ય, દૃષ્ટિ અને ગીતોથી અમારું હૃદય શમાવો. નહીં તો, વિયોગની આગમાં દગધીને, અમે ધ્યાનમાં તમારા ચરણોમાં પહોંચી જઈશું, આ શરીર છોડી દઈશું.” ગોપીઓ કહે છે, “હે કમળને સમાન નયનવાળા, એક ક્ષણ માટે પણ જ્યારે અમે તમારા ચરણો પર ગયા, જે લક્ષ્મીને પણ દુર્લભ છે, ત્યારથી અમે બીજાને જોઈ શક્યા નથી—તમારી મોહિનીમાં પડી ગયા છીએ.” તેઓ યાદ કરે છે કે લક્ષ્મીજી પણ તમારા ચરણોની ધૂળ માટે તરસી રહી—even જ્યારે તે તમારા વક્ષસ્થળ પર છે, દેવતાઓ પણ તમારી કૃપાદૃષ્ટિ માટે પ્રયત્ન કરે છે. “એ રીતે, અમે પણ તમારા ચરણોની ધૂળમાં શરણાગત છીએ.” પછી તેઓ ફરી વિનંતી કરે છે: “હે દુઃખના નાશક, કૃપા કરો. અમે ઘર છોડીને માત્ર તમારી સેવાની આશા રાખી છે. હે પુરુષોત્તમ, અમારું હૃદય તમારી હાસ્ય અને દૃષ્ટિ માટે તપે છે—અમને તમારી દાસી તરીકે સેવા આપો.” તેઓ કહે છે, “તમારા ચહેરા, કપાળે વાળની લટ, ગાલે ઝુળતા કુંડળ, હોઠોના અમૃત, હાસ્યભરી દૃષ્ટિ, ભયહરણ કર્તા હાથ, અને લક્ષ્મીનો નિવાસસ્થાન એવા વક્ષસ્થળને જોઈને, અમારે માત્ર તમારી સેવા જ જોઈએ છે.” ગોપીઓ કહે છે, “ત્રણે લોકમાં એવી કઈ સ્ત્રી હશે, જે તમારા મધુર વચન અને દિવ્ય લીલાથી મોહિત ન થાય? તમારી સુંદરતા જોઈને ગાય, પક્ષી, વૃક્ષો અને હરણ પણ આનંદ પામે છે—તો પછી અમે કેમ ન મોહિત થઈએ?” અંતે તેઓ કહે છે, “તમે વ્રજમાં ભય અને દુઃખ દૂર કરવા આવ્યા છો, જેમ પ્રાચીન ભગવાન દેવતાઓના રક્ષા કરનાર છે. હે દુઃખીજનના મિત્ર, તમારી કમળ જેવી હથેળી અમારે દહતી છાતી અને માથે મુકો.” શુકદેવજી કહે છે: ગોપીઓના દુઃખી વચનો સાંભળી, યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ, સ્વયં આત્મરામ હોવા છતાં, હલકી સ્મિત સાથે ગોપીઓમાં આનંદ પેદા કરે છે. તેમના દૃષ્ટિથી ગોપીઓના મુખ પ્રસન્ન થઈ જાય છે. અચ્યુત સ્મિતથી ચમકે છે, જેમ ચાંદ્રમા તારાઓ વચ્ચે ઝગમે છે. ગોપીઓની વચ્ચે, વૈજયંતી માળા પહેરીને, તેઓ વનમાં વિહાર કરે છે, અને મુખ્ય ગોપીઓ સાથે ગીત ગાય છે અને ગાવડાવે છે. પછી તેઓ ગોપીઓ સાથે યમુનાના કિનારે ઠંડા, રેતાળ તટ પર રમે છે, જ્યાં સુગંધિત, શીતળ પવન ફૂલોની સુગંધ લાવે છે. કૃષ્ણ પોતાના હાથ ફેલાવી, ગોપીઓ સાથે રમે છે—અલિંગન, રમૂજી ઝઝૂમણ, ઢીલા પડેલા કમરપટ્ટા, નખોની સ્પર્શ, હાસ્ય, દૃષ્ટિ અને સ્મિતથી કામદેવને પણ ઉદ્વેલિત કરે છે—વૃંદાવનની સુંદર ગોપીઓ આનંદમાં છલકાય છે. આ રીતે, શ્રીકૃષ્ણના અનુકંપાથી ગૌરવભર્યા ગોપીઓ પોતાને પૃથ્વી પર સૌથી વધુ ભાગ્યશાળી માને છે. પણ જ્યારે કૃષ્ણે તેમના મનમાં જન્મેલા અભિમાનને જોયો, ત્યારે તરત જ તેઓ અદૃશ્ય થઈ જાય છે, જેથી તેમને શાંત અને અનુગ્રહ પ્રાપ્ત થાય. આ રીતે, દશમ સ્કંધના પ્રથમ અર્ધના ઓગણત્રીસમા અધ્યાયનું સમાપન થાય છે, જે પરમહંસો માટે શ્રેષ્ઠ છે. હું તે પરમ પુરુષ શ્રીકૃષ્ણને નમસ્કાર કરું છું, જે વેદોના સારને મધમાખી જેવો ખેંચી, પોતાના સેવકોને જ્ઞાન અને અનુભવનું અમૃત આપી, સંસારના ભયને દૂર કરે છે. હરિ સર્વ જીવોના આત્મા છે, પ્રકૃતિના સ્વામી છે; તેમના ચરણોમાં જ શરણ મળે છે, અને લોકો માટે સુરક્ષા મળે છે. એ જ સર્વપ્રિય આત્મા છે, જેના કારણે કોઈ ભય રહેતું નથી; જે આ જાણે છે, એ જ સાચો જ્ઞાની છે, અને એવો જ્ઞાની ગુરુ છે—હરિ સ્વયં. નારદજી કહે છે: “હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તમારી પ્રશ્નનો ઉત્તર મેં આપ્યો. હવે, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો, હું એક ગુપ્ત અને નિશ્ચિત વાત કહે છું. એક નાનકડું પ્રાણી, જે સુખી સંગતની શોધમાં ફરે છે, તે છ પગવાળાની મીઠી ધ્વનિ પર મોહિત થઈ જાય છે, અને આગળ ભૂલતો જાય છે, જ્યાં વાઘ જેવા ભયંકર ભયો છે, જે ક્યારેય તૃપ્ત થતા નથી; પાછળથી એક હરણ, જે શિકારીના બાણથી ઘાયલ છે, તેનો પીછો કરે છે.” આનું અર્થ સ્પષ્ટ કરે છે: “સૌમ્ય સ્વભાવવાળી સ્ત્રીઓમાં આશ્રય લેવું એ ફૂલની સુગંધ જેવું છે—અતિ સુક્ષ્મ. ઇન્દ્રિયસુખની લાલચમાં મન ત્યાં જ અટકી જાય છે. છ પગવાળાની મીઠી ધ્વનિ જેવું સ્ત્રીઓનું મોહક વચન કાનને બાંધી લે છે. આગળ સમય વાઘ જેવો છે, જીવનને દિવસ-રાતે ખાઈ જાય છે, અને પછાડે મૃત્યુ શિકારી બાણ મારી જાય છે. હે રાજન, આ રીતે મનુષ્યનું હૃદય ઘાયલ થાય છે.” “તેથી, હરણની જેમ વર્તન જોઈને, તમારે તમારું મન હૃદયમાં સંયમિત રાખવું જોઈએ, જેમ રથનો સારથી વાછરડા ખેંચે છે. સ્ત્રીઓ અને સંગીતનો ત્યાગ કરો, અને ધીરે-ધીરે હંસના આશ્રય લો—સંતોષમાં રહો અને ક્રમશઃ સંસારમાંથી પાછા ખેંચાઈ જાવ.” રાજા કહે છે: “હે બ્રાહ્મણ, મેં ભગવાનના વચનો સાંભળ્યા અને વિચાર્યા છે. જો આ જ્ઞાન ગુરુઓને ખબર છે, તો તેઓ એ શા માટે નથી સમજાવતા?” તેઓ કહે છે, “મારું મોટું સંશય તમારા વચનોથી દૂર થયું છે—even ઋષિઓ પણ જ્યાં ઇન્દ્રિય પહોંચે નહિ ત્યાં ભટકી જાય છે.” “જે કર્મો મનુષ્ય અહીં કરે છે, એ શરીર છોડ્યા પછી, બીજા શરીરમાં તેનું ફળ ભોગવે છે.