મિત્ર, હવે હું આપને શ્રીમદ્ ભાગવતના આ પવિત્ર શ્લોકોની કથા એક સ્નેહભર્યા, જીવન્ત પ્રવાહરૂપે સંભળાવું છું, જેમ શાસ્ત્રોમાં વર્ણવાયું છે. એક સમયે, એક મહાન આત્મા પોતાના મિત્રને સંબોધીને કહે છે: “હે મહાન, તમે અને હું, બંને હંસ જેવા હતા—મિત્રો, મનરૂપ સરોવરનાં નિવાસી. હજારો વર્ષ સુધી અમારી વચ્ચે ક્યારેય વિયોગ આવ્યો નહોતો. પણ એક દિવસ, હે મિત્ર, તમે મને છોડી દીધો અને પૃથ્વી પર ગૃહસ્થભાવથી ચાલ્યા ગયા. ત્યાં, તમે એક વિશિષ્ટ સ્ત્રી દ્વારા રચાયેલ એક અનોખું સ્થાન જોયું. તે સ્થળમાં પાંચ બાગ, નવ દ્વાર, એક રક્ષક, ત્રણ મંડપ, છ કુટુંબો, પાંચ બજારો અને પાંચ પ્રકારની પ્રકૃતિ હતી—આ બધું સ્ત્રીનું ઘર હતું. એમાં પાંચ વિષય સુખરૂપ હતા; નવ દ્વાર જીવનના માર્ગ હતા; પાચનાગ્નિ અને અન્ન એ મંડપ હતા; ઇન્દ્રિયો એ કુટુંબ હતા. બજાર કર્મશક્તિનું સ્થાન હતું; તત્વપ્રકૃતિ અવિનાશી હતી; અને શક્તિનો સ્વામી એ વ્યક્તિ હતો, જે ત્યાં પ્રવેશ્યો હતો, પણ તેને પોતાની જાતની ઓળખ નહોતી. ત્યાં, રામના સ્પર્શથી, તમે આનંદમાં આવી ગયા, પણ તમારી સ્મૃતિ અને શ્રવણશક્તિ ગુમાવી બેઠા; એ સંસર્ગથી, હે સ્વામી, તમે આવી નીચ અવસ્થામાં આવી ગયા. તમે ન તો વિદર્ભની પુત્રી છો, ન તો એ વીર તમારો મિત્ર છે; તમે પુરંજનીના પતિ પણ નથી, જે નવમા દ્વારે બંધાયેલા હતા. આ બધું મારો રચાયેલ મોહ છે, જેના કારણે તમે પુરુષ અને પાવન સ્ત્રીને સાચા માનો છો; પણ એ સાચું નથી—જેમ બંને હંસો બંનેના માર્ગને જુએ છે. હું તમે જ છું, અને તમે મારા સિવાય બીજું કંઈ નથી; તમે જ હું છું—આ સમજજો, હે મિત્ર. વિદ્વાનો અમારામાં કોઈ તફાવત જોતાં નથી, ન તો અલ્પ માત્ર પણ. જેમ મનુષ્ય દર્પણમાં અને પોતાની નજરે પોતાને એક પણ બે જુએ છે, તેમ અમારું આંતરિક સ્વરૂપ છે. આમ, હંસ સ્વરૂપ મન, બીજા હંસ દ્વારા જાગૃત થઈ, પોતાના મૂળ સ્વરૂપે પાછું ફર્યું; અને એ સુધારાથી, ભૂલાયેલી સ્મૃતિ પુનઃ પ્રાપ્ત થઈ. હે બરિષ્માન, આ બધું આત્મવેદ્ય રીતે, ઉપમારૂપે દર્શાવાયું છે; કેમ કે ભગવાન, જગતના સર્જનહાર, પરોક્ષ વાતોમાં આનંદ મેળવે છે. આવી આત્મવેદ્ય વાત પછી, દૃશ્ય બદલાય છે. એ સમયે, ભગવાન કૃષ્ણે, શરદના રાત્રી, જે ખિલેલા ચમેલીના પુષ્પોથી શોભાયમાન હતી, જોઈ, પોતાની યોગમાયાનો આશ્રય લઈને, આનંદ માણવાનો ઇચ્છ્યો. પછી ચંદ્ર, તારાઓનો રાજા, પોતાની શીતળ કિરણોથી પૂર્વ દિશાને લાલચટ્ટી રંગથી રંગી ઉઠ્યો; તેમનો ઉદય, જેમ લાંબા વિયોગ પછી પ્રિયજન આવે તેમ, સજ્જનના હૃદયને શુદ્ધ કરી રહ્યો હતો. શ્રીકૃષ્ણે, એ અખંડિત ચંદ્રમંડળને જોયું—તે કમળ જેવા મુખ જેવું તેજસ્વી હતું, તાજા કેશરમાં રંગાયેલું લાગતું હતું, અને વન નવયૌવન ગાયોથી શોભાયમાન હતું. એ સમયે કૃષ્ણે સુંદર ને મોહક ગીત ગાયું, જે વિશાળ ને સુંદર આંખવાળી ગોપીઓ માટે આહલાદક હતું. એ ગીત સાંભળતાંજ, જે પ્રેમને વધારતું હતું, વ્રજની ગોપીઓ, જેમના મન કૃષ્ણમાં લગી ગયા હતા, એકબીજાની ખબર વગર, જ્યાં કૃષ્ણ ઊભા હતા ત્યાં દોડતી આવી ગઈ—કૃષ્ણના કુંડલ હલતા હતાં. કેટલાક ગોપીઓ દૂધ દોહતી હતી, પણ કામ અધૂરું મૂકી દોડી ગઈ; કેટલાક દૂધ તપેલી પર મૂકીને, સંતાનોને ખવડાવ્યા વગર જ, ઉત્સાહથી દોડી ગઈ. કેટલાક જમાડતી હતી, તો પણ કામ અધૂરું છોડી ગઈ; કેટલાક સંતાનને દૂધ પીવડાવતાં હતાં, છતાં તેમને છોડી ગઈ; કેટલાક પતિને ભોજન આપતાં હતાં, છતાં પોતે જમ્યા વગર દોડી ગઈ. કેટલાક કાજલ લગાવતાં, શરીર સાફ કરતાં, તો કેટલીક આંખે અંજન દઈ રહી હતી; કપડા-આભૂષણ બગડેલા, છતાં કૃષ્ણ પાસે દોડી ગઈ. પતિ, પિતા, ભાઈ અને સગાં-સંબંધીઓએ રોકવા છતાં, તેમનું મન ગોવિંદે ચોરાઈ લીધું હતું, તેથી કોઈ રોકી ન શક્યું—બધી મોહિત થઈ ગઈ હતી. કેટલાક ગોપીઓ ઘર છોડીને જઈ શકી નહોતી; તો પણ, કૃષ્ણના સ્મરણમાં, આંખો મીંચીને ધ્યાનમાં લીન થઈ ગઈ. પ્રિયજનથી વિયોગના અસહ્ય દુઃખથી, તેમનો સર્વ અશુભભાવ ધોવાઈ ગયો; ધ્યાનથી તેમણે અચ્યૂત ભગવાન સાથે એકત્વ પામ્યું, અને એ આનંદથી સર્વ દુઃખ દૂર થઈ ગયું. આ રીતે, પરમાત્મા સાથે—even પ્રેમિકાભાવે—even instantly, they discarded their ત્રિગુણમય શરીર, અને બંધન તૂટી ગયું. એ સમયે, રાજા પરિક્ષિતે પુછ્યું: “હે મુનિ, વ્રજની ગોપીઓ કૃષ્ણને પરમ પ્રિયતમ રૂપે જાણતી હતી, બ્રહ્મરૂપે નહિ; તો, જેમના મન ગુણોમાં સ્થિત છે, એમની ત્રિગુણ પ્રવાહ કેવી રીતે બંધાઈ ગઈ?” શુકદેવજી કહે છે: “હે રાજન, આ તો પહેલા જ સમજાવ્યું છે—કે શિશુપાલ જેવો દુષ્ટ પણ, કૃષ્ણનું દ્વેષ કરીને પણ, મુક્તિ પામ્યો; તો જે ભગવાનમાં પરમ ભક્તિ ધરાવે છે, તેઓને તો મુક્તિ કેમ નહિ મળે? પ્રજાના સર્વોત્તમ કલ્યાણ માટે, અવિનાશી, અપરિમિત, ગુણાતીત, પણ સર્વ ગુણોના આત્મા એવા શ્રીહરિ, સ્વયં અવતરીને પ્રગટ થાય છે. જે લોકો પોતાની ઈચ્છા, ક્રોધ, ભય, સ્નેહ, એકતા કે મિત્રતા હંમેશાં હરિમાં લગાવે છે, તેઓ ખરેખર ભગવાનમાં લીન થઈ જાય છે. તેથી, આ વાતમાં તમને આશ્ચર્ય થવું જોઈએ નહિ; કેમ કે, અયોનિજ, સર્વ યોગેશ્વરોના સ્વામી એવા કૃષ્ણ દ્વારા જ આવી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.” પછી, જ્યારે વ્રજની ગોપીઓ કૃષ્ણ પાસે આવી, ત્યારે ભગવાન, જે વાણીમાં સર્વોત્તમ છે, મોહક શબ્દોથી તેમનું મન મોહી લીધું. કૃષ્ણે કહ્યું: “આવો, હે શુભભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ! હું તમારા માટે શું કરું? વ્રજમાં બધું સુખી છે ને? કહો, તમે અહીં કેમ આવી છો? આ રાત ભયજનક છે, ભયાનક પ્રાણીઓથી ભરેલી છે; વ્રજમાં પાછા જાવ, હે સુંદર કમરવાળી ગોપીઓ—અહીં રહેવું યોગ્ય નથી. તમારી માતાઓ, પિતાઓ, પુત્રો, ભાઈઓ અને પતિઓ તમને શોધી રહ્યા છે, પણ મળતી નથી; તમારા સગાને ચિંતામાં મૂકો નહિ. તમે વનના પુષ્પો, ચાંદનીથી ઝગમગતા દ્રશ્યો અને યમુનાની મલય પવનમાં રમતી કાંઈક જોયું છે. હવે વિલંબ ન કરો—પાછા વ્રજમાં જાવ, પતિની સેવા કરો; વાછરડા અને બાળકો રડતાં બેઠાં છે—જાવ, તેમને દૂધ પીવડાવો. અથવા તો, કદાચ, મારા પરમ સ્નેહથી ખેંચાઈ અહીં આવી ગઈ છો; એ સ્વાભાવિક છે, કેમ કે સર્વ જીવો મને આકર્ષાય છે. સ્ત્રીઓ માટે શ્રેષ્ઠ ધર્મ એ છે કે પતિની નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા કરે, સગાં-સંબંધીઓની સંભાળ રાખે અને સંતાનોને પોષે. પતિ દુર્ગુણી, દુર્ભાગી, વૃદ્ધ, મૂર્ખ, રોગી કે ગરીબ—even so, ધર્મની ઇચ્છાવાળી સ્ત્રીએ ક્યારેય પતિનો ત્યાગ કરવો નહિ. સત્સ્ત્રીઓ માટે પોતાના પતિ સિવાય બીજાં પુરુષ સાથે સંગથી સ્વર્ગ મળતો નથી—માત્ર અપયશ, દુઃખદ પરિણામ, ભય અને સર્વત્ર નિંદા મળે છે. મને સાંભળવાથી, જોવાથી, ધ્યાનથી, કે ગીતથી ભક્તિ પ્રગટે છે—શારીરિક નજીકતા થી એટલી નહિ; તેથી, ઘરે પાછાં જાવ.” આવી રીતે, ગોવિંદના કઠોર શબ્દો સાંભળીને, ગોપીઓની આશા તૂટી ગઈ, અને તેઓ અત્યંત વ્યગ્ર થઈ, દુઃખ અને ચિંતામાં ડૂબી ગઈ. આવી છે શ્રીમદ્ ભાગવતની આ દિવ્ય કથા—જ્યાં આત્મા અને પરમાત્માના રહસ્ય, અને વ્રજગોપીઓના અનન્ય પ્રેમ અને ભગવાન કૃષ્ણની લીલા, શ્રદ્ધા અને ભક્તિપૂર્વક વર્ણવાય છે.