શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આવી રીતે શોક કરતી યુવતિ પોતાના પતિના પગલાં અનુસરી જંગલ તરફ ગઈ. તેણે પતિના પગે પડીને અશ્રુધારાં વહાવી. પછી તેણે કાંઠા લાકડાંનો ચિતા તૈયાર કરી, પતિના દેહને તેમાં મૂક્યો અને પોતે પણ તેના અનુસરણમાં મૃત્યુ પામવા મનમાં નિશ્ચય કરી, દુઃખમાં ડૂબેલી રહી. એ સમયે, એક પૂર્વજનો મિત્ર, આત્મજ્ઞાની બ્રાહ્મણ, ત્યાં આવીને તેને મૃદુ અને શાંતવચનો દ્વારા શાંત પાડવા લાગ્યા. રડતી સ્ત્રીને તેણે પૂછ્યું: “તું કોણ છે? તું કાની છે? અને આ જે અહીં પડેલો છે, જેના માટે તું શોક કરી રહી છે, એ કોણ છે? શું તું મને ઓળખે છે? એક વખત તું મારી મિત્ર હતી—શું એ તને યાદ છે?” “મિત્ર, શું તને યાદ છે કે તું મારી અજાણી સાથી હતી? તું મને છોડી, ભૂમિ પર ભૌતિક આનંદોમાં વ્યસ્ત થઈને બીજા સ્થાન પર ગઈ હતી. એક સમયે તું અને હું હંસ જેવા, મનરૂપી સરોવર માં રહેતા મિત્ર હતા—અनेक વર્ષો સુધી આપણું વિયોગ નહોતું. પણ પછી તું મને છોડીને ધરતી પર ગઈ, સંસારિક મનવૃત્તિ સાથે; ત્યાં તું એક સ્ત્રી દ્વારા રચાયેલું સ્થાન જોઈને therein પ્રવેશી ગઈ.” “તે સ્થળમાં પાંચ બગીચા, નવ દરવાજા, એક રક્ષક, ત્રણ મંડપ, છ કુટુંબ, પાંચ બજાર અને પાંચ પ્રકારની પ્રકૃતિ—આ બધું સ્ત્રીનું નિવાસસ્થાન છે. પાંચ વિષય એટલે ઇન્દ્રિયોના આનંદ, નવ દરવાજા એટલે શરીરના માર્ગો, અગ્નિ અને અન્ન એ મંડપ છે, સંયુક્ત ઇન્દ્રિયો એ કુટુંબ છે. બજાર એટલે કર્મશક્તિ, પ્રકૃતિ અવિનાશી છે, અને જે અહીં પ્રવેશી ગયો છે, તે પુરુષ પોતે છે—પણ તે પોતાને ઓળખતો નથી.” “અહીં તું, રામના સ્પર્શથી, આનંદમાં આવી, તારો સ્મરણ અને શ્રવણ ગુમાવી બેઠી, અને એ સંગથી, હે સ્વામી, તું આવી દયનિય સ્થિતિમાં પહોંચી ગઈ. તું વિદર્ભની પુત્રી નથી, કે આ વીર તારો મિત્ર છે; તું પુરંજનીનો પતિ પણ નથી, જે નવમા દ્વાર દ્વારા બંધાયેલો હતો. આ બધું મારા દ્વારા રચાયેલો માયિક ભ્રમ છે, જેના કારણે તું પુરુષ અને સ્ત્રીને સત્ય માને છે—પણ એ બંને સાચા નથી, જેમ કે બે હંસો આપણને જુએ છે.” “હું તું છું, અને તું મનેથી જુદી નથી; તું એકલી જ હું છું—આ સમજ, હે મિત્ર. જ્ઞાની લોકો આપણામાં ક્યારેય તફાવત જુએ નથી. જેમ કોઈ મનુષ્ય પોતાને એક જ જુએ છે, પણ ક્યારેક દર્પણમાં બે જુએ છે, એમ આપણું આંતરિક સ્વરૂપ છે.” “આ રીતે, મનનો હંસ, બીજા હંસથી જાગૃત થઈ, પોતાના સ્વરૂપમાં પાછો ફર્યો અને ભૂલાયેલું સ્મરણ પાછું મેળવ્યું. હે બर्हિષ્મત, આ બધું મેં તને ઉપમારૂપે, આધ્યાત્મિક રીતે સમજાવ્યું છે, કારણ કે પરમેશ્વર પરોક્ષમાં જ આનંદ મેળવે છે.” આ રીતે, કૃષ્ણ ભગવાને જ્યારે શરદની રાતો ચમેલીના ફૂલોની સુગંધથી શોભાયમાન જોઈ, ત્યારે પોતાના યોગમાયાના આશ્રયથી રમણ કરવા ઇચ્છા કરી. ત્યારબાદ, ચંદ્રમા, તારાઓનો રાજા, મૃદુ કિરણોથી પૂર્વાકાશને લાલિમાથી રંગી, ઉગ્યો—જેમ પ્રેમિકો લાંબા વિયોગ પછી મળે ત્યારે હૃદય આનંદથી ભળી જાય, એમ ભક્તોના હૃદયને શુદ્ધ કરી નાખ્યો. કૃષ્ણે ચાંદનીનું પૂર્ણમંડળ જોઈ, જે કમળના ચહેરા જેવું તેજસ્વી હતું, તાજી કુંકુમથી રંગાયેલું લાગતું હતું, અને ગાયોથી શોભિત વન જોઈને, સુંદર આંખોની ગોપીઓ માટે મીઠો અને મોહક સંગીત વગાડ્યો. એ સંગીત સાંભળતાં જ, જે પ્રેમની તીવ્રતામાં વધારો કરતું હતું, વ્રજની ગોપીઓ, જેમની બુદ્ધિ કૃષ્ણમાં લીન થઈ ગઈ હતી, એકબીજાને જાણ્યા વિના ત્યાં દોડી આવી, જ્યાં કૃષ્ણ પોતાના ઝૂલતા કુંડળો સાથે ઉભા હતા. કેટલીક ગોપીઓ દૂધ દોહતી હતી, પણ કામ અધૂરૂં રાખીને દોડી આવી; કેટલીક દૂધ ઉકાળતી હતી, બાળકોને ખવડાવ્યા વિના જ છોડી ગઈ. કેટલીક ભોજન પીરસતી હતી, પણ બધું છોડી ગઈ; કેટલીક બાળકોને દૂધ પીવડાવતી હતી, પણ તેમને છોડી દેવાં પડ્યાં; કેટલીક પતિને ભોજન પીરસતી હતી, પણ પોતે ભોજન લીધા વિના જ દોડી ગઈ. કેટલીક આંખોમાં કાજલ લગાવતી હતી, શરીર પર સુંદરતા વધારતી હતી, પણ કપડાં અને આભૂષણ ગોઠવ્યા વગર જ કૃષ્ણ તરફ દોડી આવી. પતિ, પિતા, ભાઈ અને સગાંઓએ રોકવા છતાં, તેમનું મન તો ગોવિંદે ચોરી લીધું હતું—એમ enchant થઈ ગઈ હતી, એટલે રોકી શકાઈ નહીં. કેટલીક ગોપીઓ ઘર છોડીને આવી શકી નહિ, તો ઘરમાં રહીને જ, કૃષ્ણના સ્મરણમાં ડૂબી, આંખો મીંચી ધ્યાનમાં લીન થઈ ગઈ. પ્રિયના વિયોગની અસહ્ય વ્યથા તેમને સતાવતી હતી; પણ એ તીવ્ર પીડામાંથી તેમના સર્વ દુઃખો ધોવાઈ ગયા અને ધ્યાન દ્વારા તેઓ અચ્યૂત ભગવાનમાં લીન થઈ, Bliss પ્રાપ્ત કરીને બધું દુર્લભ દૂર થઈ ગયું. આ રીતે, પરમાત્મા સાથે—even પ્રેમિકાની ભાવનાથી પણ—એકરૂપ થતાં જ, તેમણે તુરંત જ ગુણમય દેહ ત્યાગી દીધો, બંધન એક ક્ષણે તૂટ્યું. પછી રાજા પરિક્ષિતે પુછ્યું: “હે મુનિ, વ્રજની સ્ત્રીઓએ કૃષ્ણને પોતાના પરમપ્રિય તરીકે જ જાણ્યા, બ્રહ્મરૂપે નહીં; તો જેમની બુદ્ધિ ગુણોમાં જ હતી, એમના માટે ગુણપ્રવાહ કેવી રીતે બંધાઈ ગયો?” શુકદેવજીએ ઉત્તર આપ્યો: “આ તને અગાઉ કહી ચૂક્યો છું—કે દુરાચારી શિશુપાલ પણ કેવી રીતે પરમગતિને પામ્યો; જે હૃષીકેશને દ્વેષતો હતો, એ પણ મુક્તિ પામ્યો, તો જે પરમેશ્વરમાં ભક્તિ ધરાવે છે, તેઓ માટે તો એ વધુ સહેલું છે.” “હે રાજા, પરમ કલ્યાણ માટે, અવિનાશી, અપરિમિત, ગુણાતીત પણ સર્વગુણોના આત્મા એવા પરમેશ્વર સ્વયં અવતરે છે. જે લોકો હંમેશાં ઇચ્છા, ક્રોધ, ભય, સ્નેહ, એકતા કે મિત્રતા—આ બધું હરિમાં જ લગાવે છે, તેઓ ખરેખર તેમાં લીન થઈ જાય છે.” “આથી, હે રાજા, આમાં તને આશ્ચર્ય થવું જોઈએ નહીં, કારણ કે આવા મોક્ષ કૃષ્ણ, સર્વ યોગેશ્વરોના સ્વામી, જન્મ રહિત પરમાત્મા દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે.” પછી ભગવાને, જ્યારે ગોપીઓ પાસે આવી ગઈ, ત્યારે મોહક વાણીએ તેમનું મન મોહી લીધું: “આવો, હે સૌભાગ્યશાલિ ગોપીઓ! હું તમારા માટે શું કરી શકું? વ્રજમાં બધું સુખી છે ને? મને કહો, તમે અહીં કેમ આવી છો?” “આ રાત ભયાનક છે, જંગલી પ્રાણીઓથી ભરેલી છે; વ્રજમાં પાછા જાવ, હે સુંદર કટિ ધરાવનારી ગોપીઓ, અહીં રહેવું યોગ્ય નથી. તમારા માતા-પિતા, પુત્રો, ભાઈઓ અને પતિઓ તમને શોધી રહ્યા છે, પણ મળી શકતા નથી; તેમને ચિંતા આપો નહીં. તમે વનનાં ફૂલો, ચાંદનીથી શોભાયમાન યમુનાને જોઈ લીધી છે.” “હવે વિલંબ કરશો નહીં—ગોકુળમાં પાછા જાવ, પતિની સેવા કરો; વાછરડા અને બાળકો રડતા છે—જાઓ, તેમને દૂધ પીવડાવો. અથવા, કદાચ, મારા પ્રત્યેના ગાઢ સ્નેહથી તમે આવી ગયા છો; એ સ્વાભાવિક છે, કારણ કે સર્વ જીવો મને આકર્ષાય છે.