શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કર્મ થતા રહે છે, જીવ કોઈ કારણ કે દૈવના પ્રેરણે કર્મ કરે છે; પરંતુ જે વિદ્વાન છે, તે પ્રકૃતિમાં રહીને પણ તૃષ્ણા ત્યજી પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત થયેલો આનંદ અનુભવે છે. તે આત્મા જે સ્થિતિમાં હોય— ઊભો, બેઠો, ચાલતો, સૂતો, વિસર્જન કરતો કે ભોજન લેતો— મન જે આત્મામાં સ્થિર છે, તેને આ બધું બીજું કંઈ લાગે જ નહીં. જો કોઈ અસ્થિર વસ્તુને ઇન્દ્રિયોથી અનુભવે અને વિચાર દ્વારા તેના વિરુદ્ધ કંઈ જુએ, તો વિદ્વાનો તેને સાચું માનતા નથી— જેમ જાગૃત થયાં પછી સ્વપ્ન અદૃશ્ય થઈ જાય છે. ગુણ અને કર્મો, જે અજ્ઞાનથી આત્માથી અલગ લાગતા નથી, માત્ર નિરીક્ષણથી જ છૂટી જાય છે; આત્મા ક્યારેય પકડાતો કે છૂટતો નથી. કેવી રીતે ઉગતા સૂર્યથી અંધકાર નાશ પામે છે પણ સર્જાતો નથી, તેવી જ રીતે મારી તીક્ષ્ણ વિવેકબુદ્ધિ મનુષ્યના બૌદ્ધિક અંધકારને દૂર કરે છે. આ આત્મા સ્વયં પ્રકાશમાન છે, જન્મરહિત, અપરિમિત— એ મહાન અનુભવ છે, સર્વ અનુભવનો આધાર— એકમાત્ર, દ્વિતિયહીન, જેને કારણે વાણી અને પ્રાણ ચાલે છે, અને જ્યાં વાણી સ્થિર થઈ જાય છે. આત્મામાં ભેદની કલ્પના— એ જ આત્માભ્રમ છે; આત્મા સિવાય પોતાનું કોઈ આધાર નથી. નામ અને રૂપથી, પાંચ પ્રકારની, અસ્વીકાર્ય વસ્તુ પણ, જો કે અર્થહીન હોય, તો પણ તે માત્ર સ્તુતિ જ છે; આવી દ્વૈતતા તો પોતાને જ વિદ્વાન માનનારા લોકોમાં જ હોય છે. યોગી માટે, જો તેની યોગસાધના પરિપૂર્ણ થઇ નથી, તો શરીરમાં ઉદ્ભવતા વિઘ્નો તેને રોકી શકે છે; માટે, તેના માટે નિયમો છે. કેટલાક યોગબળથી આસન અને કુંભકથી દુખો દૂર કરે છે; કેટલાક તપ, મંત્ર અને ઔષધથી વિઘ્નો દૂર કરે છે. કેટલાક મારી સ્મૃતિમાં ધ્યાન, નામજપ કે યોગીઓના માર્ગ અનુસરી દુ:ખ દૂર કરે છે. કેટલાક વિદ્વાન યુવાનીમાં શરીરને સ્થિર અને સુગઠિત બનાવી, વિવિધ સાધનાઓથી સિદ્ધિ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે; પણ એવી કુશળતા પ્રશંસનીય નથી, કારણ કે એ પ્રયત્ન નિષ્ફળ છે—શરીર તો વૃક્ષના ફળ જેવું નાશવાન છે. જો યોગસાધનાથી શરીર આયુષ્ય માટે યોગ્ય બને, તો પણ બુદ્ધિમાન એમાં વિશ્વાસ ન રાખે, યોગ ત્યજી મને સમર્પિત થઈ જાય. જે યોગી યોગસાધનામાં મને આશ્રય કરે છે, તે વિઘ્નોથી અડગ, નિર્લોભ અને પોતાના આનંદમાં સ્થિત રહે છે. જેમ પ્રિય પતિ વિદાય થયો છે એ જાણ્યા વિના સ્ત્રી પોતે બેઠી રહે છે અને પહેલાંની જેમ વર્તે છે; પણ જ્યારે પતિના પગમાં ઉષ્ણતા અનુભવાતી નથી, ત્યારે એ ચિંતિત હૃદયથી બેઠી રહે છે, જેમ હરણીની પોતાની ટોળીથી વિયોગ થાય. એ પોતાનાં માટે દુ:ખી, નિરાધાર અને નિર્ભર બની, રડતી, વનમાં પોતાના સ્તન દબાવી, સ્પષ્ટ અવાજે પکار કરે છે: "ઉઠો, ઉઠો, રાજર્ષિ! તમે આ સમુદ્રથી ઘેરાયેલ ધરતીનું રક્ષણ કરો, જે લૂંટારુઓ અને ક્ષત્રિયપતિતોથી ડરે છે." આ રીતે વિલાપ કરતી એ યુવાન સ્ત્રી પતિના પગે પડી, વનમાં તેના પાછળ પડી ગઈ અને અશ્રુ વહાવ્યા. એણે લાકડાનું ચિતા બનાવ્યું, પતિના દેહને ચિતામાં મૂક્યો અને પોતે પણ પતિ સાથે મૃત્યુ પામવા મનમાં નિશ્ચય કર્યો. ત્યાં, એના પૂર્વ મિત્ર, એક આત્મજ્ઞાની બ્રાહ્મણે, એ રડતી સ્ત્રીને શાંતિદાયક વચનોમાં સમજાવ્યો: "તુ કોણ છે? કોની છે? આ કોણ છે, જેના માટે તું શોક કરે છે? શું તું મને મિત્ર તરીકે ઓળખે છે, જેના સાથે તું ક્યારેક ફરતી હતી?" "મિત્ર, શું તું પોતાને યાદ કરે છે, મારી અજાણી સાથી તરીકે? તું મને છોડી, બીજી જગ્યાએ ગઇ, ભૌતિક આનંદમાં લીન થઈ. હે મહાન, તું અને હું હંસ હતા, મનસરોવર રૂપી તળાવમાં મિત્રો હતા; હજારો વર્ષ સુધી આપણું વિયોગ થયો નહોતો." "પણ તું મને છોડીને, ભૌતિક ચિત્તથી ધરતી પર આવી; તું એક સ્ત્રી દ્વારા રચાયેલ સ્થળે પહોંચી. ત્યાં પાંચ બગીચા, નવ દ્વાર, એક રક્ષક, ત્રણ કોઠા, છ કુટુંબ, પાંચ બજાર અને પાંચ પ્રકારની પ્રકૃતિ— એ સ્ત્રીનું નિવાસસ્થાન છે." "પાંચ વિષય સુખરૂપ છે; નવ દ્વાર જીવનના માર્ગ છે; પાચન અગ્નિ અને ભોજન કોઠા છે; કુટુંબ એટલે ઇન્દ્રિયોનો સમૂહ. બજાર કર્મશક્તિ છે; તત્વપ્રકૃતિ અવિનાશી છે; શક્તિનો સ્વામી એ વ્યક્તિ છે, જે અહીં પ્રવેશ્યો છે, પણ એને ખબર નથી." "ત્યાં તું રામથી સ્પર્શ પામી, આનંદમાં પડી, સ્મૃતિ અને શ્રવણ ગુમાવી; એ સંગથી, હે મહાન, તું આવી ગતિ પામી છે. તું વિદર્ભની પુત્રી નથી, ન આ નાયક તારો મિત્ર છે; તું પુરંજનીનો પતિ નથી, જે નવમા દ્વારે બંધાયેલ હતો." "આ મોહ છે, જે મેં રચ્યો છે, જેના કારણે તું પુરુષ અને સ્ત્રીને સત્ય માને છે; એ સાચું નથી, જેમ બે હંસ બંનેને જુએ છે. હું તું છું અને તું મારો જ ભાગ છે; તું જ હું છું—મિત્ર, આ સમજ. વિદ્વાનો આપણાં વચ્ચે જરા પણ ભેદ નથી માનતા." "જેમ કોઈ માણસ પોતાને એક જ જુએ છે, પણ દર્પણ અને પોતાની દૃષ્ટિમાં બે લાગેછે, તેમ આપણાં બંનેનું આંતરિક સ્વરૂપ છે." આ રીતે, મનનું હંસ, બીજા હંસ દ્વારા જાગૃત થઈ, પોતાના સ્વરૂપમાં પાછું ફર્યું અને ભૂલાયેલ સ્મૃતિ પાછી મેળવી. હે બર્હિષ્મત, આ ઉપદેશ ગૂઢ રીતે આપ્યો છે, કારણ કે ભગવાન પરોક્ષ વાતમાં આનંદ પામે છે. આ રીતે, ભગવાને શરદ ઋતુની રાતોને, ખીલેલા ચમેલીથી શોભિત જોઈ, પોતાની યોગમાયાથી રમવા ઈચ્છા કરી. ત્યારબાદ, તારાઓના રાજા ચંદ્રે, નરમ કિરણોથી પૂર્વાકાશને લાલિમા આપી, ઉગીને સજ્જનોનાં હૃદયને શાંત કર્યો, જેમ પ્રિયજન લાંબા વિયોગ પછી મળે. કૃષ્ણે એ પૂર્ણચંદ્રને, કમળ જેવા મુખવાળું, તાજું કેશર રંગેલું જોઈ અને વનને નરમ ગાયોથી શોભિત જોઈ, મનમોહક મધુર સંગીત ગાયું. એ સંગીત સાંભળી, કૃષ્ણમાં મન અડગ થયેલી, પ્રેમથી વ્યાકુળ વ્રજની સ્ત્રીઓ, એકબીજાને જાણ્યા વિના, પોતાના પ્રિયજન પાસે પહોંચી, જ્યાં કૃષ્ણ પોતાના કાનનાં કુંડલ હલાવતા ઉભા હતા.