શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાને સમજાવ્યું કે, જેનું વાસ્થાન સ્પષ્ટપણે ઓળખાય છે, એવા આત્માને ઇન્દ્રિયોના ગુણો કેવી રીતે અસર કરી શકે? અને જો એમાં થોડું ઉથલપાથલ થાય પણ, તેમાં શું દુષ્ય છે? જેમ કે વાદળો સૂર્યને ઢાંકી શકે છે, પણ તેઓ વિખૂટા પડે પછી સૂર્ય અપ્રભાવિત રહે છે. એ જ રીતે, આકાશ પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ અને વાયુના ગુણોથી છૂટું રહે છે—એવા ગુણો આવે છે અને જાય છે, પણ આકાશને સ્પર્શતા નથી. એ જ રીતે, અવિનાશી આત્મા પર સત્ત્વ, રજ અને તમ—જે મનને જન્મમરણના ચક્રમાં પાંજરે છે—ક્યારેય અસર કરતા નથી. છતાં પણ, જ્યારે સુધી મનમાંથી રજોગુણનું મલ દૃઢ ભક્તિથી દૂર ન થાય, ત્યાં સુધી માયાના ગુણો સાથેનું સંસર્ગ ટાળવો જોઈએ. યોગમાં અભ્યાસ કરનારા એવા અસત્ય યોગીઓ, જેમને દેવો કે મનુષ્યો દ્વારા અવરોધ આવે છે, તેઓ પછાત અભ્યાસના બળથી ફરી યોગ કરે છે, પણ કર્મમાર્ગ પ્રમાણે નહીં. કોઈપણ કર્મ કે પ્રવૃત્તિ કોઈ કારણ કે પ્રારબ્ધથી થાય છે; પણ જ્ઞાની પુરુષ, પ્રકૃતિમાં રહીને પણ તૃષ્ણાનો ત્યાગ કરી, પોતાનાં સ્વરૂપમાં સુખ અનુભવે છે. એ આત્મા, ઊભા, બેઠા, ચાલતા, સુતા, પ્રસ્રાવ કરતા કે ભોજન કરતા—જે સ્થિતિમાં હોય, મન આત્મામાં સ્થિર હોવાથી, તેને બીજું કંઈ જ જાણાતું નથી. જો કોઈ ઇન્દ્રિયોના અસ્થિર વિષયોને સાચા માને, અને વિવેકથી વિરોધી વસ્તુ જુએ, તો જ્ઞાની તેને સ્વપ્ન સમજે છે—જેમ જાગૃતિ પછી સ્વપ્ન અસ્તિત્વ રાખતું નથી. ગુણ અને કર્મનું જે ગોઠવણ અજ્ઞાનથી આત્મા સાથે એકરૂપ દેખાય છે, એ માત્ર નિરીક્ષણથી જ સમાપ્ત થાય છે; આત્મા ક્યારેય પકડાઈ શકતો કે ત્યાગી શકાયો નથી. જેમ ઊગતો સૂર્ય અંધકારને નાશ કરે છે, પણ અંધકાર ઉત્પન્ન કરતો નથી, એમ જ મારી તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ મનુષ્યના બુદ્ધિમાં અજ્ઞાનના અંધકારને નાશ કરે છે. આ આત્મા પોતે પ્રકાશમાન, અજન્મા અને અપરિમિત છે—એજ મહાન અનુભવ છે, એજ સર્વનો અનુભવ છે; એ દ્વિતીય રહિત છે, જ્યાં વાણી નિવૃત્ત થાય છે, અને એજ વાણી તથા પ્રાણને પ્રવૃત્ત કરાવે છે. આપણે જે ‘પૃથક’પણું અનુભવીએ છીએ, એ આત્માનો મોહ છે; આત્માથી વિના બીજું પોતાનું આધાર નથી. નામ અને રૂપથી ઓળખાતા, પાંચ પ્રકારના અને અવિવાદિત જે છે, એ ફક્ત વખાણ છે—અર્થહીન દ્વૈત છે, જે પોતાને જ્ઞાની માને છે એમના માટે. યોગમાં પરિપક્વતા ન પામેલા યોગીને શરીરમાં ઉદ્ભવતા વિઘ્નો અવરોધ કરે છે; એ માટે નિયમન આપ્યો છે. યોગશક્તિના બળથી, કેટલાક આસન અને કુંભક દ્વારા દુઃખોનો નાશ કરે છે; કેટલાક તપ, મંત્ર અને ઔષધથી વિઘ્નો દૂર કરે છે. કેટલાક મારા ધ્યાન, નામસ્મરણ કે યોગીઓના માર્ગ દ્વારા અશુભ અસરો દૂર કરે છે. કેટલાક જ્ઞાની યુવાન અવસ્થામાં શરીરને સ્થિર અને સુમેળમાં રાખે છે અને પછી સિદ્ધિ માટે વિવિધ ઉપાયો કરે છે. પરંતુ આવી કુશળતા પ્રશંસનીય નથી, કારણ કે એ પ્રયત્ન વ્યર્થ છે—શરીર તો વૃક્ષના ફળની જેમ નાશવાન છે. યોગાભ્યાસથી જો શરીર દીર્ઘાયુ બને, તો પણ બુદ્ધિમાન માણસે એમાં વિશ્વાસ રાખવો નહીં, યોગ ત્યાગી મને સમર્પિત થવું જોઈએ. જે યોગી આ યોગમાર્ગે મારી શરણાગતિ સાથે ચાલે છે, તે વિઘ્નોથી અપ્રભાવિત, નિરાશા રહિત અને પોતાના સ્વરૂપમાં સુખ અનુભવે છે. પછી, જેમ કોઈ સ્ત્રી જાણતી નથી કે પતિ દૂર જઈ ચૂક્યા છે, અને એ પોતાના સ્થાન પર સ્થિર બેઠી રહે છે, તેમ જ, જ્યારે પતિના પાદમાં પૂજન કરતી વખતે તેને ઉષ્ણતા અનુભવાતી નથી, ત્યારે એ ચિંતિત હૃદયથી, ઝુંડથી વિખૂટા પડેલા હરણની જેમ, દુઃખી થાય છે. એ સ્ત્રી, એકલી અને નિરાધાર, રડતી, વનમાં પોતાના સ્તન દબાવી, સ્પષ્ટ વાણીમાં પતિને ઉઠવા માટે બોલાવે છે—"ઉઠો, ઉઠો, રાજર્ષિ! સમુદ્રથી ઘેરાયેલાં ભૂમંડળનું રક્ષણ તમારે કરવું છે, જે ચોરો અને અપવિત્ર ક્ષત્રિયોથી ડરે છે." આ રીતે શોક કરતી યુવતી પતિના પગે પડી, અવિરત અશ્રુવર્ષા સાથે વનમાં તેના અનુસરણ કરે છે. પછી એ લાકડાનું ચિતા તૈયાર કરે છે, પતિના દેહને એ પર મૂકે છે અને મૃત્યુમાં પતિને અનુસરીને મનમાં શોકતી રહે છે. ત્યાં, એક પૂર્વજનો મિત્ર, આત્મજ્ઞાની બ્રાહ્મણ, એ રડતી સ્ત્રીને શાંતવચનથી ધીરજ આપે છે. બ્રાહ્મણે પૂછ્યું: "તમે કોણ છો? ક્યા માટે શોક કરો છો? આ કોણ છે? શું તમે મને ઓળખો છો, જે તમારો જૂનો મિત્ર હતો?" "શુ તમે યાદ છે, હે મિત્ર, તમે મારી અજાણી સંગી તરીકે મારી સાથે ફર્યા હતા? મને છોડી, તમે અન્ય સ્થાન શોધ્યું અને ભૌતિક આનંદમાં લીન થઈ ગયા." "હે મહાન, તમે અને હું હંસ તરીકે મનના સરોવરમાં સહવાસ કરતા હતા; હજારો વર્ષ સુધી આપણો વિયોગ થયો નહોતો. પણ તમે મને છોડી, ધરતી પર ગઇ અને એક સ્ત્રી દ્વારા રચાયેલા સ્થાનને જોયું." "પાંચ બગીચા, નવ દ્વાર, એક રક્ષક, ત્રણ કક્ષ, છ કુટુંબ, પાંચ બજાર અને પાંચ પ્રકારની પ્રકૃતિ—આ સ્ત્રીનું નિવાસસ્થાન છે." "પાંચ ઇન્દ્રિય વિષયો એ સુખ છે; નવ દ્વાર એ પ્રાણના માર્ગ છે; પાચન અગ્નિ અને અન્ન એ કક્ષ છે; કુટુંબ એ ઇન્દ્રિયોનો સમૂહ છે." "બજાર એ કર્મશક્તિ છે; તત્ત્વ સ્વરૂપે અવિનાશી છે; શક્તિનો સ્વામી એ છે, જે અહીં પ્રવેશી ગયો છે પણ જાણતો નથી." "ત્યાં, રામના સ્પર્શથી, આનંદમાં લીન થઈ, તમે સ્મૃતિ અને શ્રવણ ગુમાવી દીધા; એ સંગથી, હે મહારાજ, તમે આવા પતિત અવસ્થામાં પધાર્યા." "તમે વિદર્ભની પુત્રી નથી, ન આ નાયક તમારો મિત્ર છે; તમે પુરંજનીના પતિ પણ નથી, જે નવમ દ્વારે બંધાયેલા હતાં." "આ મારો બનાવેલો મોહ છે, જેના કારણે તમે પુરુષ અને પાવન સ્ત્રીને સાચા માનો છો; એ બંને સાચા નથી—જેમ બે હંસ બંનેના માર્ગને નિરીક્ષણ કરે છે." "હું તમે જ છું, અને તમે મારા સિવાય બીજું નથી; તમે જ હું છું—આ સમજો, હે મિત્ર; જ્ઞાની લોકો આપણા વચ્ચે કદી પણ તફાવત જુએ નહીં." "જેમ વ્યક્તિ પોતાને એક જાણે છે, પણ દર્પણ અને પોતાની નજરે બે દેખાય છે, એમ આપણું આંતરિક સ્વરૂપ છે." "આ રીતે, મનના હંસને, બીજા હંસે જાગૃત કરી, એ પોતાના સ્વરૂપે પરત ફર્યો; એ સુધારાથી, ગુમાવેલી સ્મૃતિ પાછી મળી." "હે બर्हિષ્માન, આ બધું આધ્યાત્મિક રીતે, પરોક્ષ રૂપે દર્શાવ્યું છે; કેમ કે જગતના સર્જક ભગવાન પરોક્ષ વાતોમાં આનંદ મેળવે છે.