શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સુનાવનાર ભગવાને કહ્યું, “પ્રિયે, જેમ એક જ સોનાંથી બનાવેલી વિવિધ વસ્તુઓમાં સોનું સર્વત્ર વ્યાપેલું હોય છે, એમ જ, અનેક નામ-રૂપના ભેદમાં પણ હું સર્વત્ર વ્યાપેલો છું. આ જ્ઞાન ત્રણ પ્રકારનું છે—કારણ, કાર્ય અને કર્તા—અને તે ત્રણ ગુણોથી બનેલું છે. તેમનાં મિલન કે વિયોજનથી પર, જે ચોથું અવસ્થાન છે, એ જ સત્ય છે. જે કશું પહેલાં નહોતું, પછી પણ નથી અને વચ્ચે પણ નથી, એ માત્ર ઉપાધિ છે. જે પરમાત્મા દ્વારા સત્તાવાન છે, એ જ વાસ્તવમાં છે—મારો એવો નિશ્ચય છે. જે નથી છતાં દેખાય છે, એ રાજસિક પરિવર્તન છે; બ્રહ્મ તો પોતે પ્રકાશમાન છે અને એ બ્રહ્મ, ઇન્દ્રિયો, વિષય, મન અને તેમનાં પરિવર્તનો રૂપે અદભુત રીતે પ્રગટ થાય છે. અત્યારે, જે બ્રહ્મ તર્કથી સ્પષ્ટ થાય છે અને વિરોધી દૃષ્ટિકોણને દૃઢતાપૂર્વક ત્યજી શકાય છે—એ જ્ઞાનથી મનુષ્યે પોતાના શંકા દૂર કરી, અંતરમાં શાંત, તૃપ્ત અને વિષયોથી ઉદાસીન થવું જોઈએ. આત્મા ન તો પૃથ્વીથી બનેલું શરીર છે, ન ઇન્દ્રિયો, ન દેવો કે દાનવો, ન વાયુ, જળ કે અગ્નિ; મન તો અન્ન છે, બુદ્ધિ સત્ત્વ છે, અહંકાર આકાશ છે અને પૃથ્વી તત્વોનું સંતુલન છે. જેની વાસ્તવિકતા સ્પષ્ટ ઓળખાય છે, એ આત્માને ગુણમય ઇન્દ્રિયો કેવી રીતે સ્પર્શી શકે? અથવા, જો એમાં ઉથલપાથલ થાય તો શું દોષ? જેમ વાદળો આવે-જાય છે, પણ સૂર્યને સ્પર્શી શકતા નથી, એમ. જેમ આકાશ વાયુ, અગ્નિ, જળ કે પૃથ્વીના ગુણોથી અસ્પૃશ્ય રહે છે, એમ જ અવિનાશી આત્મા પણ સત્ત્વ, રજ અને તમ—મનના સંસારના કારણો—થી અસ્પૃશ્ય છે. છતાં પણ, માયાના સર્જિત ગુણોના સંગથી બચવું જોઈએ—જ્યાં સુધી મારે પર દૃઢ ભક્તિથી મનમાંથી રજસનું કલૂષ્ય દૂર ન થાય ત્યાં સુધી. જે યોગીઓ દેવો કે મનુષ્યોના અવરોધથી યોગમાં વિઘ્ન પામે છે, તેઓ પૂર્વ સંસ્કારના બળે ફરી યોગાભ્યાસ કરે છે, પણ કર્મપદ્ધતિ પ્રમાણે નહીં. કર્મ થાય છે, જીવ પણ કોઈ કારણ કે દૈવબળથી કરે છે; પણ જ્ઞાની, પ્રકૃતિમાં રહીને પણ તૃષ્ણા ત્યજી, પોતાના આનંદમાં સ્થિત રહે છે. ઊભા, બેઠા, ચાલતા, સૂતા, વિસર્જન કરતાં કે ભોજન કરતાં—જ્યાં જ્યાં આત્મા હોય, ત્યાં મન આત્મામાં સ્થિર રહે છે અને બીજું કંઈ જાણતું નથી. જો કોઈ અસત્ય વિષય દેખાય, અને તર્કથી તે વિરુદ્ધ જણાય, તો જ્ઞાની એને વાસ્તવિક માનતા નથી—જેમ જાગૃત અવસ્થામાં સ્વપ્ન લય પામે છે. ગુણ અને કર્મના પૂર્વ સંસ્કાર, અજ્ઞાનથી આત્માથી અભિન્ન લાગતાં—માત્ર નિરીક્ષણથી ક્ષય પામે છે; આત્મા ન પકડાય છે, ન ત્યજાય છે. જેમ સૂર્ય ઉગવાથી અંધકાર દૂર થાય છે, પણ તે અંધકાર સર્જતો નથી, તેમ મારું તીવ્ર વિવેક પણ બુદ્ધિમાં અજ્ઞાનનો અંધકાર નાશી નાખે છે. આ આત્મા પ્રકાશમાન, અજન્મા, અપરિમિત છે—મહાન અનુભવ છે, સર્વ અનુભવનો આધાર છે, એકમાત્ર છે—જ્યારે વાણી થંભે છે, એ દ્વારા વાણી અને પ્રાણ ચાલી શકે છે. આત્મામાં ભેદભાવનું કલ્પન કરવું—એજ મોહ છે; આત્મા સિવાય પોતાને આધાર આપનાર બીજું કશું નથી. નામ અને રૂપથી, પાંચગું અને અવ્યાખ્યેય જે છે—એ માત્ર સ્તુતિ છે; આવું દ્વૈત તો પોતાને જ્ઞાની માનનારા લોકોમાં જ હોય છે. યોગી જો યોગમાં પરિપક્વ ન થયો હોય, તો શરીરમાં ઉથલપાથલ થઈ શકે છે—એ માટે નિયમ જણાવવામાં આવ્યો છે. યોગની એકાગ્રતાથી, કોઈ આસન અને પ્રાણાયામથી દુઃખ દૂર કરે છે; બીજા તપ, મંત્ર કે ઔષધથી વિઘ્ન ટાળે છે. કેટલાય મારા સ્મરણ, નામજાપ અથવા યોગીઓના માર્ગથી અશુભ અસર દૂર કરે છે. કેટલાક બુદ્ધિશાળી યુવાન અવસ્થામાં શરીરને દૃઢ બનાવે છે અને પછી સિદ્ધિ માટે વિવિધ સાધન કરે છે. પણ, આવું કુશળતા મહત્વની નથી—કારણ, શરીર તો વૃક્ષના ફળની જેમ નાશવાન છે. યોગાભ્યાસથી જો શરીર લાંબા સમય સુધી ટકે, તો પણ બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ તેમાં વિશ્વાસ રાખવો નહીં, યોગ ત્યજી, મારી ભક્તિમાં લાગવું જોઈએ. જે યોગી મારી શરણાગતિથી યોગ કરે છે, એ વિઘ્નોથી અપ્રભાવિત, નિરાશક્ત અને પોતાના આનંદમાં સ્થિત રહે છે. જેમ કોઈ સ્ત્રી, પોતાના પ્રિય પતિના વિયોગથી અવિદિત રહી, સ્થિર બેઠી રહે છે અને પતિના પગમાં તાપ ન અનુભવાય તો ચિંતિત થાય છે—એમ યોગી પણ પોતાનામાં સ્થિત રહે છે. જ્યારે સ્ત્રી પતિના વિયોગથી દુઃખી, એકલી, દયનિય બની, અશ્રુપૂર્વક રડતી 森માં પોતાના સ્તન દબાવે છે અને સ્પષ્ટ અવાજે પતિને બોલાવે છે: ‘ઉઠો, ઉઠો, રાજર્ષિ! આ સમુદ્રથી ઘેરાયેલી ધરાને, જે દુષ્ટો અને ક્ષત્રિયોથી ડરે છે, તમારે રક્ષા કરવી છે.’ આ રીતે રડતી, યુવાન સ્ત્રી 森માં પતિના પગે પડી, અશ્રુથી ભીની થઈ. તેણે લાકડાનો ચિતો બનાવી, પતિનું દેહ તેના પર મૂક્યું અને મૃત્યુમાં જોડાવા મનમાં નક્કી કર્યું, દુ:ખથી મન સ્થિર કર્યું. ત્યારે, ત્યાં એક પ્રાચીન મિત્ર, આત્મજ્ઞાની બ્રાહ્મણ, ધીરે ધીરે તેને શાંતવના આપતાં કહ્યું: ‘તુ કોણ છે? કોની છે? આ કોણ છે, જેના માટે તું શોક કરે છે? શું તું મને ઓળખે છે—એ મિત્ર, જેના સાથે તું ફરતી હતી?’ ‘મિત્ર, શું તું પોતાને યાદ કરે છે? એક અજાણી સાથેની મારી સાથે તું ભટકી હતી. મને છોડીને તું ભૌતિક આનંદમાં બીજા સ્થળે ગઈ. હે કલ્યાણી! તું અને હું હંસ હતા, મનસરોવરરૂપ સરોવરનાં મિત્ર; હજારો વર્ષ સુધી આપણા વચ્ચે વિયોગ નહોતો.’ ‘પણ તું મને છોડી, ધરા પર લૌકિક વૃત્તિને લઈને ગઈ અને ત્યાં એક સ્ત્રી દ્વારા રચાયેલા સ્થળે પહોંચી. પાંચ બગીચા, નવ દ્વાર, એક રક્ષક, ત્રણ મંડપ, છ કુટુંબ, પાંચ બજાર અને પાંચગું સ્વભાવ—આ સ્ત્રીનું નિવાસસ્થાન છે.’ ‘પાંચ વિષય એ આનંદ છે, નવ દ્વાર એ પ્રાણના માર્ગ છે; પાચન અગ્નિ અને અન્ન એ મંડપ છે; કુટુંબ એટલે ઇન્દ્રિયસમૂહ. બજાર એ કર્મશક્તિ છે, તત્વ સ્વરૂપ અવિનાશી છે; શક્તિનો સ્વામી એ વ્યક્તિ છે, જે અહીં પ્રવેશી ગયો છે, પણ જાણતો નથી.’ ‘ત્યાં તું રામના સંપર્કથી આનંદમાં તલીન થઈ, સ્મૃતિ અને શ્રવણ ગુમાવી; એ સંગથી, હે સ્વામી, તું આવી ગતિને પામી.