શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીમદ ભાગવતના દશમ સ્કંધના અડતાલીસમા અધ્યાયમાં વર્ણવાયેલી ઘટના આ રીતે છે: નંદજી અને તેમના સાથીઓને કૃષ્ણજી બ્રહ્મસરોવરમાં લઈ ગયા, જ્યાં તેઓને ડૂબાડ્યા અને પછી બહાર કાઢ્યા. ત્યાં, તેઓએ બ્રહ્મલોક દર્શન કર્યું—એ જ સ્થાન, જ્યાં અક્રુરા ગયા હતા. એ દિવ્ય જગત જોઈને નંદજી અને બધા ગોપો પરમ આનંદથી ભરાઈ ગયા; આશ્ચર્યથી તેઓએ કૃષ્ણજીને ત્યાં સ્તુતિઓથી પ્રશંસિત થતો જોયો. આ પ્રસંગ પછી, ભગવાન કૃષ્ણ જ્ઞાન અને આત્મા વિશે ઉદ્દેશ આપે છે: જ્ઞાન, વિવેક, શાસ્ત્ર, તપ, અનુભવ, પરંપરા અને અનુમાન—જેની શરૂઆત અને અંતમાં જે છે, સમય અને કારણ પણ, એ જ મધ્યમાં પણ છે. જેમ સોનાને વિવિધ રૂપોમાં ઘડવામાં આવે અને એ બધામાં સોનાની હાજરી રહે છે, તેમ વિવિધ નામ અને રૂપ વચ્ચે પણ હું જ રહું છું. પ્રિયજન, આ જ્ઞાન ત્રણ અવસ્થામાં—ત્રણ ગુણ, કારણ, પરિણામ અને કર્તા—રહે છે; એમના મિલન અને વિયોગથી જે ચોથું અવસ્થાન થાય છે, એ જ સત્ય છે. જે પહેલાં, પછી કે વચ્ચે નથી, એ માત્ર નામ જ છે; જે પરમાત્મા દ્વારા સ્થિર છે, એ જ છે—મારો એવો સમજ છે. રાજસથી ઉત્પન્ન થયેલી વાસ્તવિકતા, જે નથી, છતાં દેખાય છે; બ્રહ્મ જ, પોતે પ્રકાશમાન, બ્રહ્મના વિવિધ સ્વરૂપો, ઇન્દ્રિયો, વિષયો, મન અને એના પરિવર્તન રૂપે ઉજવાય છે. Thus, reasoning that discerns Brahman and skillfully refutes contrary views, one should cut off self-doubt and become tranquil, content in one's own bliss, indifferent to desires. આત્મા ભૂમિથી બનેલા શરીર, ઇન્દ્રિયો, દેવો, દૈત્ય, પવન, પાણી, અગ્નિ નથી; મન માત્ર અન્ન છે, બુદ્ધિ સત્ત્વ છે, અહંકાર આકાશ છે, અને પૃથ્વી તત્વોનું સમતુલન છે. ગુણોથી બનેલી ઇન્દ્રિયો એ વ્યક્તિને કેવી રીતે અસર કરી શકે, જેના નિવાસને સ્પષ્ટ રીતે ઓળખી શકાય? અથવા એમાં ઉથલપાથલ થાય તો શું? જેમ વાદળો, સૂર્યને આવરી લે છે, પણ પછી દૂર થઈ જાય છે, તેમ. જેમ આકાશ પવન, અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી—એના ગુણોથી બંધાતું નથી, તેમ અવિનાશી આત્મા સત્ત્વ, રજસ, તમસ—મનના સંસારના કારણો—થી અસ્પર્શ છે. તેમ છતાં, ગુણો, જે માયાની રચના છે, એનું સંગ company ટાળવું જોઈએ, જ્યાં સુધી કૃષ્ણજીમાં દૃઢ ભક્તિથી મનમાંથી રજસની અશુદ્ધિ દૂર ન થાય. કેટલાક યોગીઓ, દેવો કે મનુષ્યો દ્વારા સર્જાયેલા અવરોધોથી અટકાય છે, પણ પૂર્વ અભ્યાસના બળથી ફરી યોગ સાધના કરે છે, પણ કર્મની પદ્ધતિથી નહીં. કર્મ થાય છે, જીવ કરે છે, કોઈ કારણ કે દૈવથી; પણ વિવેકી, પ્રકૃતિમાં રહીને, તૃષ્ણા ત્યાગી, પોતાના આનંદમાં રહે છે. શરીર જે સ્થિતિમાં હોય—ઉભા, બેઠા, ચાલતા, પડેલા, મુક્ત કરતા, કે ખાવા—આત્મામાં સ્થિત મન એમાં બીજું કશું માનતું નથી. જો કોઈ ઇન્દ્રિય વિષય અસત્ય દેખાય, અને વિવેકથી એના વિરુદ્ધ કંઈ જુએ, તો વિવેકી એને સત્ય માનતા નથી—જેમ જાગી ઉઠ્યા પછી સ્વપ્ન વિલય પામે છે. ગુણ અને કર્મનો વ્યવહાર, જે અજ્ઞાનથી આત્માથી અલગ નથી, માત્ર નિરીક્ષણથી જ વિલય પામે છે; આત્મા પકડાય પણ નથી, છોડાય પણ નથી. જેમ સૂર્ય ઉગે ત્યારે અંધકાર દૂર થાય છે, પણ એ અંધકાર સર્જતો નથી, તેમ મારી તીવ્ર વિવેક વ્યક્તિના બુદ્ધિમાં અજ્ઞાનનો અંધકાર નાશ કરે છે. આ આત્મા પ્રકાશમાન, અજન્મા, અપરિમિત, મહાન અનુભવ છે; એકમાત્ર, જ્યારે વાણી સ્થિર થાય છે, એ જ વાણી અને પ્રાણને ચલાવે છે. આત્મામાં ભેદની કલ્પના—પવિત્રમાં ભેદ—એ જ આત્મા-ભ્રમ છે; આત્મા સિવાય પોતાના આત્મા માટે બીજું આધાર નથી. પાંચ પ્રકારની, નામ અને રૂપથી ઓળખાતી, અવિરોધિત વસ્તુ—even if meaningless—is mere praise; such duality belongs to those who consider themselves wise. યોગી, જેના યોગમાં પરિપક્વતા નથી, શરીરમાં ઉથલપાથલ થાય છે; એ માટે નિયમ આપ્યો છે. યોગબળથી, કેટલાક આસન અને શ્વાસ રોકવાથી દુઃખ દૂર કરે છે; કેટલાક તપ, મંત્ર, ઔષધિથી ઉથલપાથલ દૂર કરે છે. કેટલાક મારા ધ્યાન, નામ જપ કે યોગાચાર્યના માર્ગ દ્વારા અશુભ અસર ટાળે છે. કેટલાક વિવેકી, યુવાનીમાં શરીરને સ્થિર અને સુગઠિત કરે છે, અને પછી વિવિધ પદ્ધતિથી સિદ્ધિ મેળવે છે. પણ એ કુશળતા પ્રશંસનીય નથી, એ પ્રયત્ન નિષ્ફળ છે; કારણ કે શરીર નાશવંત છે, વૃક્ષના ફળની જેમ. જો યોગાભ્યાસથી શરીર દીર્ઘાયુ બને, તો બુદ્ધિશાળી એમાં શ્રદ્ધા ન રાખે, યોગ ત્યાગી, મને સમર્પિત થાય. યોગી, જે યોગ સાધનામાં મને આશ્રય લે છે, અવરોધથી અસ્પર્શ, તૃષ્ણા રહિત, પોતાના આનંદમાં સ્થિત રહે છે. પછી, એક સ્ત્રી, જે પોતાના પ્રિય પતિના વિયોગથી અજાણ છે, સ્થિર બેઠી રહે છે, અને પહેલાં જેવી વર્તન કરે છે. જ્યારે પતિના પગની ગરમાહટ Worshipping કરતી વખતે અનુભવે નહીં, તો ચિંતિત હૃદયથી, હરણની જેમ, એકલી બેઠી રહે છે. એ પોતાની જાતને, સહાયહીન, મિત્રો વગર, રડતી, વનમાં પોતાના સ્તન દબાવી, સ્પષ્ટ અવાજે પોકાર કરે છે: "ઉઠો, ઉઠો, રાજશ્રેષ્ઠ! તમારે આ સમુદ્રથી ઘેરાયેલા ભૂમિની રક્ષા કરવી જોઈએ, જે લૂંટારાં અને ક્ષત્રિય-અપવર્ગથી ડરે છે." આ રીતે વિલાપ કરતી, યુવાન સ્ત્રી પોતાના પતિના પગે પડી, અડધી વનમાં, અશ્રુ વહાવી રહી. એણે લાકડાનું ચિતા બાંધ્યું, પતિના શરીરને એ પર મૂક્યું, અને પતિના વિયોગમાં મૃત્યુ પામવાની તૈયારી કરી, મનને સ્થિર રાખી, વિલાપ કરતી. ત્યાં, એક પૂર્વ મિત્ર, આત્મજ્ઞ brāhmaṇa, એ સ્ત્રીને શાંત અને મધુર શબ્દોમાં શાંતિ આપી, એને સંબોધન કરી કહ્યું: "તમે કોણ છો? કોની છો? એ કોણ છે, જેમ માટે તમે શોક કરો છો? શું તમે મને મિત્ર તરીકે ઓળખો છો, જે સાથે તમે એક સમય ભટકી હતી?" "શું તમે પોતાને યાદ કરો છો, મિત્ર, મારા અજાણ સાથી તરીકે? મને છોડીને, તમે અન્ય સ્થાન શોધ્યું, પૃથ્વી સુખમાં વ્યસ્ત થઈ." "મહાન, તમે અને હું હંસ, મિત્ર, મનના સરોવરમાં રહેતા હતા; હજારો વર્ષ સુધી, કોઈ વિયોગ ન હતો." "પણ, મિત્ર, તમે મને ત્યજી, પૃથ્વી પર ગૃહસ્થ મનથી ગયા; ભટકી, એક સ્ત્રી દ્વારા રચાયેલ સ્થળ જોયું.