શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાન હરિ, અનંત કરુણા અને દયા સાથે, ગોપો અને ગોપાળાઓના કલ્યાણ માટે પોતાના પરમ લોકનું દર્શન તેમને કરાવ્યા—એ લોક, જ્યાં અંધકારનો અંશ પણ નથી. એ પરમ સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત બ્રહ્મ છે—શાશ્વત તેજ, જે મહર્ષિઓને ગુણાતીત અવસ્થામાં, મન પૂર્ણ રીતે સમાધિમાં લીન હોય ત્યારે અનુભવે છે. કૃષ્ણે તેમને બ્રહ્મ સરોવર સુધી લઈ ગયા, જ્યાં તેમણે તેમને ડૂબાડ્યા અને પછી બહાર કાઢ્યા; ત્યાં તેમણે બ્રહ્મ લોકનું દર્શન કર્યું—જ્યાં કદી અકૃરાએ પણ પ્રવેશ કર્યો હતો. નંદજી અને બધા ગોપો એ લોકને જોઈને પરમ આનંદથી ભરાઈ ગયા; તેઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા, કારણ કે ત્યાં તેઓએ કૃષ્ણને સ્તુતિઓથી વંદિત થતો જોયો. આ રીતે, શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ અર્ધના અઠ્ઠાવીસમા અધ્યાયનો અંત થાય છે. કૃષ્ણે સમજાવ્યું: જ્ઞાન, વિવેક, શાસ્ત્ર, તપ, અનુભવ, પરંપરા અને અનુમાન—આ બધાના આરંભ અને અંતમાં જે છે, અને સમય તથા કારણમાં પણ જે વ્યાપક છે, એ જ સત્ય છે. જેમ પોતે બનાવેલું સોનુ સર્વત્ર સોનાના દાગીનામાં વ્યાપી રહે છે, તેમ અનેક નામ-રૂપ વચ્ચે પણ હું જ વ્યાપી છું. હે પ્રિય, આ જ્ઞાન ત્રણ અવસ્થાવાળું છે—ત્રણ ગુણોથી બનેલું: કારણ, કર્તા અને કર્મ; તેમ છતાં, તેમનાં યોગ-વિયોગથી જે ચોથું સ્વરૂપ પ્રગટે છે, એ જ પરમ સત્ય છે. જે આગળ નથી, પાછળ નથી કે વચ્ચે નથી—એ માત્ર ઉપાધિ છે; જે પરમાત્મા દ્વારા સ્થાપિત છે, એ જ વાસ્તવિક છે. જે દેખાય છે પણ હકીકતમાં નથી, એ રાજસિક પરિવર્તન છે; બ્રહ્મ પોતે પ્રકાશરૂપ છે અને એમાંથી જ બ્રહ્મ, ઇન્દ્રિય, વિષય, મન અને તેમનાં પરિવર્તનો રૂપે આ અત્યંત વિવિધતા દેખાય છે. આ રીતે, સ્પષ્ટ તર્ક દ્વારા બ્રહ્મને ઓળખીને, વિરોધી દૃષ્ટિકોણોને નાબૂદ કરીને, મનુષ્યે આત્મસંદેહ દૂર કરવો જોઈએ અને પોતાના સ્વસુખમાં તૃપ્ત રહી, ઇન્દ્રિયવિષયોમાં ઉદાસીન રહેવું જોઈએ. આત્મા માટીથી બનેલા શરીર, ઇન્દ્રિયો, દેવ, દાનવ, વાયુ, જળ કે અગ્નિ નથી; મન માત્ર અન્ન છે, બુદ્ધિ સત્વ છે, અહંકાર આકાશ છે, અને પૃથ્વી પાંચ તત્વોના સંતુલનથી બનેલી છે. જેની વાસસ્થળ સ્પષ્ટપણે ઓળખાય છે, તેને ગુણોથી બનેલી ઇન્દ્રિયો કેવી રીતે સ્પર્શી શકે? અથવા જો એ ઉથલપાથલ થાય તો તેમાં શું ખોટ? જેમ વાદળો સૂર્યને આવરી લે—even પછી, તેઓ વિખરે પછી સૂર્યને અસર કરતા નથી. જેમ આકાશ પવન, અગ્નિ, જળ કે પૃથ્વીના ગુણોથી અસ્પૃશ્ય રહે છે, તેમ અવિનાશી આત્મા પણ સત્વ, રજ અને તમ—મનના સંસારના કારણો—થી અસ્પૃશ્ય રહે છે. છતાં, માયાના સર્જિત ગુણોના સંગથી દૂર રહેવું જોઈએ, જ્યાં સુધી મારે પર પ્રતિષ્ઠિત ભક્તિથી મનમાંથી રાજસની મલિનતા દૂર ન થાય. કેટલાક અસત્ય યોગીઓ, દેવો અથવા માનવો દ્વારા સર્જાયેલા અવરોધોથી અટકાય છે, પણ પૂર્વ સંસ્કારના બળે ફરી યોગાભ્યાસ કરે છે, પણ કર્મમાર્ગથી નહિ. કર્મ કરવામાં આવે છે, જીવ કોઈ કારણ કે ભાગ્યથી પ્રવૃત્ત થાય છે; પણ જ્ઞાની, પ્રકૃતિમાં રહીને પણ તૃષ્ણા ત્યાગી, પોતાના આનંદમાં સ્થિત રહે છે. શરીર જે સ્થિતિમાં હોય—ઉભા, બેઠા, ચાલતા, સુતા, મુત્રવિસર્જન કે ભોજન—આત્મામાં સ્થિત મન તેને બીજું કંઈ માનતું નથી. જો કોઈ ઇન્દ્રિય વિષય અસત્ય દેખાય અને તર્ક દ્વારા તેના વિરુદ્ધ કંઈક દેખાય, તો જ્ઞાની તેને વાસ્તવિક નથી માનતા—જેમ જાગૃતાવસ્થામાં સ્વપ્ન અદૃશ્ય થઈ જાય છે. ગુણ અને કર્મના સંસ્કાર, અજ્ઞાનથી આત્માથી અભેદરૂપ લાગતા, માત્ર નિરીક્ષણથી નાશ પામે છે; આત્માને પકડી કે ત્યજી શકાતો નથી. જેમ ઉગતા સૂર્યે અંધકાર દૂર કરે છે, પણ અંધકાર સર્જતો નથી, તેમ મારી તીવ્ર વિવેકબુદ્ધિ અજ્ઞાનીના બુદ્ધિમાં અજ્ઞાનનું અંધકાર નાશ કરે છે. આ આત્મા પોતે પ્રકાશરૂપ, અજન્મા, અપરિમિત છે—મહાન અનુભવ છે, સર્વનો અનુભવ છે; એકમાત્ર છે, જ્યારે વાણી સ્થિર થાય છે, જેના દ્વારા વાણી અને પ્રાણ ચાલે છે. આત્મામાં ભેદની કલ્પના—આટલી જ મોહ છે; શુદ્ધ આત્મા સિવાય બીજું કોઈ આધાર નથી. જે નામ અને રૂપથી પાંસઠ પ્રકારનું, અવિવાદિત રીતે ગ્રહ્ય છે—even તે અર્થશૂન્ય હોય, તો પણ માત્ર સ્તુતિ છે; આવી દ્વૈતતા પોતાને જ્ઞાની માનનારાઓમાં હોય છે. યોગી, જેના યોગમાં પૂર્ણતા નથી, તેમાં શરીરમાં ઉદભવતા વિઘ્નો અવરોધરૂપ થાય છે; તેથી નિર્ધારિત નિયમો કહેવામાં આવ્યા છે. કેટલાક યોગબળથી આસન અને કુંભક દ્વારા દુઃખો દૂર કરે છે; કેટલાક તપ, મંત્ર અને ઔષધિથી વિઘ્નો ટાળી દે છે. કેટલાક મારા સ્મરણ, નામજાપ કે યોગાચાર્યોના માર્ગે અપશકુન દૂર કરે છે. કેટલાક જ્ઞાની યુવાનીમાં શરીરને સ્થિર અને સ્વસ્થ રાખે છે અને પછી વિવિધ સાધનોથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. પણ આવું કુશળતા મહત્વપૂર્ણ નથી, એ પ્રયત્ન વ્યર્થ છે—શરીર તો વૃક્ષના ફળ જેવું નાશવાન છે. જો યોગાભ્યાસથી શરીર દીર્ઘાયુ બને, તો પણ બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ તેમાં વિશ્વાસ રાખવો નહીં, યોગ ત્યાગી મારે ભક્તિ કરવી. જે યોગી મારી શરણાઈ લઈને યોગાભ્યાસ કરે છે, તે વિઘ્નોથી અકંપ રહે છે, તૃષ્ણા વિહોણો રહે છે અને પોતાના આનંદમાં સ્થિત રહે છે. એક સ્ત્રી, જેને ખબર નથી કે પતિ વિદાય થઈ ગયા છે, પોતે સ્થિર રહી, અગાઉ જેવું વર્તન કરે છે. પણ જ્યારે પતિના ચરણોમાં પૂજન કરતી વખતે ઉષ્ણતા અનુભવતી નથી, ત્યારે તે ચિંતિત હૃદયથી, ઝુંડથી વિખૂટી ગયેલી હરણીની જેમ, બેઠી રહે છે. પછી, પોતે એકલી, સહાયવિહોણી, દુઃખી થઈ, રડતી, પોતાના સ્તનો દબાવી જંગલમાં સ્પષ્ટ અવાજે પોકારવા લાગી. "ઉઠો, ઉઠો, હે રાજર્ષિ! તમારે આ સમુદ્રથી ઘેરાયેલ ધરા, જે દુષ્કૃત્યો અને ક્ષત્રિય દુરાચારોથી ડરે છે, તેનું રક્ષણ કરવું છે!" આ રીતે વિલાપ કરતી યુવતી પોતાના પતિને અનુસરી જંગલમાં ગઈ; પતિના ચરણોમાં પડી, અવરોધ વિના આંસુ વહાવ્યા. પછી તેણે લાકડાની ચિતા બનાવી, પતિના દેહને તેના પર મુક્યો અને, પતિ સાથે મૃત્યુ પામવાનો સંકલ્પ કરીને, મનને સ્થિર કર્યું અને રડવા લાગી. ત્યાં, તેનો એક પહેલાનો મિત્ર, આત્મસાક્ષાત્કારી બ્રાહ્મણ, તેના રડતાં, ધીરજપૂર્વક મધુર વચનોથી શાંત કરવા લાગ્યા. બ્રાહ્મણે કહ્યું: "તમે કોણ છો? કોણના છો? આ કોણ છે, જેના માટે તમે શોક કરી રહ્યા છો? શું તમે મને મિત્ર તરીકે ઓળખો છો, જેમની સાથે તમે ક્યારેક ફર્યા હતા?" "શું તમે પોતાને યાદ કરો છો, હે મિત્ર? તમે કદી મારા અજાણ સાથી હતા. મને છોડી, ભૂમિની ભોગમાં લીન થઈ, બીજે ક્યાંક ગયા હતા.