શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શુકદેવજી કહે છે, રાજન, કર્મ કરનાર, તેની સત્તા અને અનુમોદક—જે લોકો કર્મમાં ભાગ લેશે, તેઓ મૃત્યુ પછી વારંવાર પોતાના કર્મના વધુ ઉત્તમ ફળને પ્રાપ્ત કરે છે. હવે, કૃષ્ણ-કથા આગળ વધે છે. એકાદશી પર, નંદબાબાએ ઉપવાસ કરીને જનાર્દન શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરી. દ્વાદશી દિવસે, તેમણે કાલિન્દી નદીમાં સ્નાન કરવા માટે પ્રવેશ કર્યો. પણ રાત્રે પાણીમાં પ્રવેશ કરવા છતાં, અસુરોની સીમા અવગણવામાં આવી, અને વરુણદેવના એક દાસ, અસુર, નંદબાબાને પકડીને વરુણદેવની પાસે લઈ ગયો. ગોપ લોકો, નંદબાબાને જોઈ શક્યા નહીં, તેઓ ચિંતિત થઈને “કૃષ્ણ! રામ!” એમ બોલવા લાગ્યા. તેમના આહ્વાન સાંભળીને, શ્રીકૃષ્ણ, પોતાના પિતા માટે નિર્ભયતા આપનાર, રાજા, એ સ્થળે પહોંચ્યા. હૃષીકેશને આવતાં જોઈને, જગતના રક્ષક વરુણદેવે મહાન સન્માનથી સ્વાગત કર્યું, ભવ્ય રીતે પૂજન કર્યું અને કૃષ્ણના દર્શનની મહાન ઉત્સવની પ્રશંસા કરતાં બોલ્યા: “આજે મારા શરીર શાંત થયું છે, આજે, પ્રભુ, મારી ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ છે. તમારા પગમાં ભક્તિ ધરાવનાર, ધન્ય, અંતિમ લક્ષ્ય સુધી પહોંચી ગયા છે. ધન્ય પ્રભુ, પરમ આત્મા, બ્રહ્મન, જ્યાં માયા અને કલ્પિત જગતની વાત પણ સાંભળવામાં નથી આવતી—તમને નમન. અજાણતાં, મારી મૂર્ખાઈ અને અવિદ્યા કારણે, તમારા પિતાને અહીં લાવવામાં આવ્યો; કૃપા કરીને તેને માફ કરો. સર્વજ્ઞ, કૃષ્ણ, મારા ઉપર પણ કૃપા કરો. ગોવિંદ, પિતાના પ્રિય, તમારા પિતાને પાછા લઈ જાઓ.” વરુણદેવ દ્વારા આ રીતે પ્રાર્થના થતાં, શ્રીકૃષ્ણ, ભગવાનના ભગવાન, પિતાને લઈને પાછા આવ્યા અને ગોપ પરિવારમાં આનંદ છવાઈ ગયો. નંદબાબાએ, જગતના રક્ષકની અદભૂત મહિમા અને કૃષ્ણ માટેની તેમની શ્રદ્ધા જોઈ, આશ્ચર્યથી પોતાના સગાંઓને કહ્યું. ગોપ લોકો, રાજા, ઉત્સુક મનથી વિચારતા હતા: “શું આ ભગવાન અમને આપણું સુક્ષ્મ લક્ષ્ય બતાવશે?” શ્રીકૃષ્ણ, પોતાના લોકોના મનને જાણીને, દયાથી તેમના ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા માટે વિચાર કર્યો. કારણ કે, આ જગતમાં લોકો અવિદ્યા, ઈચ્છા અને કર્મથી ભટકતા રહે છે—ઉચ્ચ-નીચ માર્ગો પર ફરતા, પોતાનું સાચું લક્ષ્ય જાણતા નથી. આ રીતે વિચાર કરીને, પરમ દયાળુ હરિએ ગોપોને પોતાનું જગત દર્શાવ્યું, જે અંધકારથી પર છે. એ જગત—સત્ય, જ્ઞાન, અનંત—બ્રહ્મન, શાશ્વત તેજ, જે ઋષિઓ ગુણો શાંત કરીને અને મન સમાધિમાં રાખીને નિહાળે છે. શ્રીકૃષ્ણે તેમને બ્રહ્મ સરોવર તરફ લઈ ગયા, જ્યાં તેઓ ડૂબ્યા અને પછી બહાર લાવ્યા, અને એ બ્રહ્મલોક જોયો, જ્યાં ક્યારેક અક્રૂર ગયા હતા. નંદ અને અન્ય ગોપોએ એ સ્થળ જોઈને, પરમ આનંદથી ભરાઈ ગયા, આશ્ચર્યથી તેમણે કૃષ્ણને ત્યાં સ્તુતિથી પ્રસિદ્ધ થતા જોયા. જ્ઞાન, વિવેક, શાસ્ત્ર, તપ, પ્રતિક્ષ, પરંપરા, અનુમાન—જેની શરૂઆત અને અંતમાં જે છે, સમય અને કારણ પણ, એ જ મધ્યમાં છે. જેમ સ્વયં બનાવેલું સોનું, પહેલાં અને પછી, બધા સોનાના વસ્તુઓમાં વ્યાપ્ત છે, એ જ રીતે, વિવિધ નામ-રૂપ વચ્ચે, હું એ જ છું. પ્રિય, આ જ્ઞાન ત્રણ અવસ્થામાં છે—ત્રણ ગુણોથી બનેલું: કારણ, પરિણામ અને કરનાર. બંનેના સંયોજન અને વિયોગથી, ચોથું અવસ્થાનું જ સત્ય છે. જે પહેલાં, પછી, કે મધ્યમાં નથી, એ માત્ર નામ-રૂપ છે; જે પરમ દ્વારા સ્થિર છે, એ જ છે—મારી સમજ એવી છે. જે અસ્તિત્વમાં નથી, છતાં દેખાય છે—એ રાજસ ગુણથી જન્મેલી પરિવર્તન છે; બ્રહ્મન સ્વયં પ્રકાશમાન છે, અને એ જ બ્રહ્મન, ઇન્દ્રિયો, વિષય, મન અને તેમની પરિવર્તન તરીકે પ્રગટે છે. આ રીતે, સ્પષ્ટ વિવેકથી બ્રહ્મનને ઓળખીને, અને વિરોધી દૃષ્ટિકોણને ખંડન કરવાની કુશળતાથી, માણસે આત્મ-શંકાને દૂર કરી, સ્વ blissમાં સંતોષ પામવો જોઈએ, અને ઈચ્છાઓથી ઉદાસીન રહેવું જોઈએ. આત્મા પૃથ્વીથી બનેલા શરીર, ઇન્દ્રિયો, દેવ, અસુર, પવન, પાણી, અગ્નિ નથી; મન અન્ન છે, બુદ્ધિ સત્ત્વ છે, અહંકાર આકાશ છે, પૃથ્વી તત્વોનું સંતુલન છે. ગુણોથી બનેલી ઇન્દ્રિયો, જેનું નિવાસ સ્પષ્ટ છે, તેને કેવી રીતે અસર કરે? અથવા, તેઓ ઉદ્વિગ્ન થાય તો શું દોષ? જેમ વાદળો, હાજર હોવા છતાં, સૂર્યને અસર કરતા નથી, તેમ. જેમ આકાશ પવન, અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી—તેમના ગુણો સાથે આવે-જાય, પણ તેમને ચોંટતું નથી, તેમ અવિનાશી પરમાત્મા સત્ત્વ, રજસ, તમસથી અસ્પૃશ્ય છે—મનના પરિવહનનું કારણ. તેથી, ગુણો, જે માયાની રચના છે, સાથે સંકળાવું ટાળવું જોઈએ, જ્યાં સુધી મારે પરમ ભક્તિથી મનમાંથી રજસની અશુદ્ધિ દૂર ન થઈ જાય. કોઈ-કોઈ ખોટા યોગીઓ, દેવ કે માનવ દ્વારા સર્જાયેલા અવરોધોથી અટકાય છે, પણ પૂર્વવૃત્તિથી યોગનું અભ્યાસ ફરી કરે છે, પણ કર્મની પદ્ધતિથી નહિ. કર્મ થાય છે, જીવ કોઈ કારણ કે ભાગ્યથી પ્રેરિત થઈને કર્મ કરે છે; પણ જ્ઞાની, કુદરતમાં રહીને, તૃષ્ણા ત્યાગી, પોતાનો આનંદ અનુભવ કરે છે. ચાંહટ, બેસવું, ચાલવું, સૂવું, મુક્ત કરવું, ખાવું—આત્મા જે સ્થિતિમાં હોય, મન આત્મામાં સ્થિર હોય તો, એ બીજી કંઈ જાણતું નથી. જો કોઈ અસ્થિત્વવાળી ઇન્દ્રિય-વસ્તુ દેખાય, અને વિવિધ વિવેકથી વિરોધી કંઈ જુએ, તો જ્ઞાની તેને સાચું માનતા નથી—જેમ જાગતાં સ્વપ્ન વિલય પામે છે. ગુણ અને કર્મોની રચના, અગાઉ પ્રાપ્ત અને અજ્ઞાનથી આત્માથી અલગ ન થઈ, માત્ર નિરીક્ષણથી વિલય પામે છે; આત્મા પકડાતો કે ત્યાગી શકાય એવો નથી. જેમ ઉગતો સૂર્ય માનવ આંખ માટે અંધકાર નાશ કરે છે, પણ એ અંધકાર સર્જતો નથી, તેમ મારા તીક્ષ્ણ વિવેકથી વ્યક્તિના બુદ્ધિમાં અવિદ્યા નાશ થાય છે. આ આત્મા—સ્વયં પ્રકાશમાન, અજન્મા, અપરિમેય—મહાન અનુભવ છે, સર્વનો અનુભવ છે; એ એકમાત્ર, જ્યારે વાણી સ્થિર થાય, જે વાણી અને પ્રાણને માર્ગદર્શન આપે છે. આટલું જ આત્માનો ભ્રમ છે: શુદ્ધમાં ભેદની કલ્પના; આત્મા સિવાય, પોતાના આત્માનું આધાર નથી. જે નામ-રૂપથી પકડાય છે, પાંચ પ્રકારનું અને અખંડિત—એ, અર્થહીન હોવા છતાં, માત્ર સ્તુતિ છે; આવી દ્વિત્વતા, પોતે જ્ઞાની માનનારા માટે છે. યોગી, જેમનું યોગ પૂર્ણ નથી, શરીરમાં ઉદ્વિગ્નતા આવે, તો એ માટે નિયમ આપવામાં આવ્યો છે. યોગિક એકાગ્રતાની શક્તિથી, કેટલાંક આસન અને શ્વાસ રોકીને દુઃખો દૂર કરે છે; બીજાં તપ, મંત્ર અને ઔષધીથી ઉદ્વિગ્નતા દૂર કરે છે. આ રીતે, રાજા, પ્રથમ ભાગના દશમ સ્કંધના અઠ્ઠાવીસમા અધ્યાયનો અંત થાય છે—શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ, પરમ હંસોનું શાસ્ત્ર.