શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીમદ્ ભાગવતના આ પ્રસંગમાં, શુકદેવે મહારાજે રાજા પરિક્ષિતને એક અનોખી વાત કહી. તેમણે કહ્યું, “જે કોઈ પણ વ્યક્તિ દેવતાઓ કે બ્રાહ્મણોને પોતાના અથવા અન્યના જીવનનિર્વાહ માટે અપાયેલું દાન પાછું લઈ લે છે, તે લાખો વર્ષો સુધી ગંદગીઓમાં જીવન વિતાવે છે.” અને, “કોઈ પણ કર્મમાં, કરનાર, સ્વરૂપ અને મંજૂરી આપનાર—all જેણે ભાગ લીધો હોય, મૃત્યુ પછી, તે કર્મના ફળને વારંવાર, વધુ પ્રમાણમાં મેળવે છે.” પછી શુકદેવે કહ્યું, “એકાદશી પર નંદબાબાએ ઉપવાસ કરીને જનાર્દનનું પૂજન કર્યું. દ્વાદશી દિવસે, તેઓ કાલિન્દી નદીમાં સ્નાન કરવા ગયા. પરંતુ, રાત્રે જ પાણીમાં પ્રવેશ કરતા, આસુર સીમાને અવગણતાં, વરુણના એક આસુર સેવકે તેમને પકડી લીધા અને વરુણદેવ પાસે લઈ ગયા.” ગોપો, નંદબાબાને જોઈ ન શકતાં, ‘કૃષ્ણ! રામ!’ એમ બૂમો પાડવા લાગ્યા. ભગવાન કૃષ્ણે, પોતાના પિતા વરુણદેવ દ્વારા લઈ જવામાં આવ્યા છે, એ સમજ્યા. પોતાના ભયમુક્ત કરનાર સ્વરૂપે, તેઓ વરુણદેવના સ્થાન પર પહોંચ્યા. હૃષીકેશને આવીને જોઈ, જગતના રક્ષક વરુણદેવે ખૂબ આદરથી તેમનું સ્વાગત કર્યું, ભવ્ય રીતે પૂજન કર્યું અને આનંદથી કહ્યું, “હે ભગવાન, આજે મારા શરીરમાં શાંતિ આવી છે; આજે, મારા જીવનનો અર્થ પૂરું થયો છે. તમારા પદમાં ભક્તિ ધરાવતા લોકો, અંતિમ લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે.” વરુણદેવે ભગવાન કૃષ્ણને નમસ્કાર કરી કહ્યું, “હે પરમાત્મા, બ્રહ્મન, જ્યાં માયા અને કલ્પિત જગતનો અસ્તિત્વ જ સાંભળવામાં નથી આવતો.” પછી, વરુણદેવે દયાપૂર્વક કહ્યું, “અજાણતાં, મારી મૂર્ખતા અને અવિદ્યા વડે, તમારા પિતાને અહીં લાવવામાં આવ્યા છે; કૃપા કરીને માફ કરો. હે કૃષ્ણ, સર્વને જોનાર, મને પણ કૃપા બતાવો. હે ગોવિંદ, પિતાના પ્રેમી, તમારા પિતાને પાછા લઈ જાવ.” શુકદેવે કહ્યું, “વરુણદેવ દ્વારા પ્રસન્ન કરી, ભગવાન કૃષ્ણે પોતાના પિતાને લઈ ગયા અને પોતાના પરિવારજનોમાં આનંદ પેદા કર્યો.” નંદબાબાએ, જગતના રક્ષકની અસાધારણ મહિમા અને કૃષ્ણ માટે તેમની શ્રદ્ધા જોઈ, આશ્ચર્યથી પોતાના સગાંઓને વાત કરી. ગોપો, ઉત્સુક મનથી વિચારવા લાગ્યા, “શું આ ભગવાન અમને આપણા સૂક્ષ્મ લક્ષ્યનું દર્શન કરાવશે?” ભગવાને, પોતાના લોકોના મનને જાણીને, દયાપૂર્વક તેમનો ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા વિચાર્યું. કારણ કે, આ દુનિયામાં લોકો અવિદ્યા, કામના અને કર્મથી મોભાયેલા, ઊંચા-નીચા માર્ગોમાં ભટકે છે અને પોતાનું સાચું લક્ષ્ય જાણતા નથી. એ વિચાર સાથે, દયાળુ હરિએ ગોપોને પોતાના જ જગતનું દર્શન કરાવ્યું—જે અંધકારથી પર છે. એ જગત, સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે—બ્રહ્મન, શાશ્વત તેજ, જે ઋષિઓ ગુણો શાંત થયા પછી, મન એકાગ્ર કરીને અનુભવે છે. કૃષ્ણે ગોપોને બ્રહ્મનના સરોવરમાં લઈ ગયા, જ્યાં તેઓ ડૂબ્યા અને પછી કાઢી લીધા, અને બ્રહ્મલોકનું દર્શન કર્યું—જ્યાં અક્રૂરા પહેલાં ગયો હતો. નંદ અને અન્ય ગોપો એ સ્થાન જોઈ, પરમ આનંદથી ભરાઈ ગયા, અને આશ્ચર્યથી જોયું કે કૃષ્ણને ત્યાં સ્તુતિથી પ્રશંસા કરવામાં આવી રહી છે. એ પછી, શુકદેવે કહ્યું, “જ્ઞાન, વિવેક, શાસ્ત્ર, તપ, અનુભવ, પરંપરા, અને અનુમાન—જેની શરૂઆત અને અંતમાં જે હોય છે, સમય અને કારણ પણ, એ બધામાં મધ્યમાં પણ એ જ છે.” જેમ સ્વયં બનાવેલા સોનાના પદાર્થોમાં સોનું સર્વત્ર વ્યાપ્ત હોય છે, તેમ વિવિધ નામોમાં પણ હું જ છું. શુકદેવે કહ્યું, “હે પ્રિય, આ જ્ઞાન ત્રણ અવસ્થામાં છે—ત્રણ ગુણોથી બનેલું: કારણ, પરિણામ અને કરનાર; એમના સંયોજન અને વિયોગથી, જે ચોથું અવસ્થાન છે, એ જ સત્ય છે.” “જે પહેલાની, પછીની કે મધ્યની નથી, એ માત્ર નામ છે; જે પરમથી સ્થાપિત છે, એ જ છે—મારી સમજ એવી છે.” “જે અસ્તિત્વમાં નથી, પણ દેખાય છે—એ રાજસ ગુણથી જન્મેલી રૂપાંતર છે; બ્રહ્મન, સ્વયં પ્રકાશમાન, બ્રહ્મન, ઇન્દ્રિયો, વિષય, મન અને એમની રૂપાંતર તરીકે ચમકે છે.” “અત્યારે, સ્પષ્ટ વિવેકથી બ્રહ્મનને ઓળખી, વિરોધી દૃષ્ટિકોણનો ખંડન કરીને, સ્વ-શંકાને દૂર કરી, પોતાના આનંદમાં તૃપ્ત અને તમામ વિષયોમાં ઉદાસીન થવું જોઈએ.” “આત્મા તો ભૂમિથી બનેલા શરીર, ઇન્દ્રિયો, દેવો, દાનવો, પવન, પાણી, અગ્નિ નથી; મન તો માત્ર અન્ન છે, બુદ્ધિ સત્ત્વ છે, અહંકાર આકાશ છે, પૃથ્વી તત્વોનું સંતુલન છે.” “ગુણોથી બનેલી ઇન્દ્રિયો, સ્પષ્ટપણે ઓળખાયેલા સ્વરૂપવાળાને કેવી અસર કરી શકે? અથવા, જો તેઓ ઉદ્વેલિત થાય તો શું ખોટ? જેમ વાદળો, હાજર હોવા છતાં, સૂર્યને અસર નથી કરતી.” “જેમ આકાશ પવન, અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી—એના ગુણોથી જોડાયેલું નથી, એમ જ, અવિનાશી આત્મા, સત્ત્વ, રજસ અને તમસથી અસ્પર્શ છે—જે મનમાં સંસારનું કારણ છે.” “છતાં, ગુણો—માયાની રચના—એની સાથે સંસર્ગ ટાળવો જોઈએ, જ્યાં સુધી મારે પ્રતિષ્ઠિત ભક્તિ દ્વારા, મનમાંથી રજસની અશુદ્ધિ દૂર ન થાય.” “કૃત્રિમ યોગીઓ, જે દેવો કે માનવોથી સર્જાયેલા અવરોધોથી અટકાય છે, તેઓ પૂર્વ અભ્યાસના બળથી ફરી યોગ કરે છે, પણ કર્મની પદ્ધતિ પ્રમાણે નહીં.” “કર્મ થાય છે, જીવ કોઈ કારણ કે ભાગ્યથી પ્રેરિત થઈને કાર્ય કરે છે; પણ જ્ઞાની, પ્રકૃતિમાં રહીને, તૃષ્ણા ત્યાગી, પોતાના આનંદનો અનુભવ કરે છે.” “ક્યાં ઊભા, બેઠા, ચાલતા, સૂતા, છોડતા કે ખાવા—આત્મા જે અવસ્થા ધારણ કરે છે, મન આત્મામાં સ્થિર હોય તો, એને બીજું કંઈ જ લાગતું નથી.” “જો કોઈ અસત્ય વિષયને ઇન્દ્રિયોથી જુએ, અને વિવિધ વિવેકથી વિપરીત જુએ, તો જ્ઞાની એને સત્ય માનતા નથી—જેમ જાગ્રુતિમાં સ્વપ્ન અદૃશ્ય થઈ જાય છે.” “ગુણો અને કર્મો, અગાઉ મેળવેલા અને અવિદ્યા દ્વારા આત્માથી અલગ ન થયેલા, માત્ર નિરીક્ષણથી જ સમાપ્ત થાય છે; આત્મા ન પકડાય છે, ન ત્યાગાય છે.” “જેમ ઉગતા સૂર્ય પ્રકાશથી અંધકાર નાશ પામે છે, પણ સૂર્ય અંધકાર સર્જતો નથી, તેમ મારી તીક્ષ્ણ વિવેક વ્યક્તિના બુદ્ધિમાં અવિદ્યાનો અંધકાર નાશ કરે છે.” “આ આત્મા, સ્વયં પ્રકાશમાન, અજન્મા, અપરિમિત—મહાન અનુભવ છે, સર્વનો અનુભવ છે; દ્વિતીય રહિત, જ્યાં વાણી શાંત થાય, જે વાણી અને પ્રાણને નિયંત્રિત કરે છે.” “આટલું જ આત્માની મોહ છે: શુદ્ધમાં ભિન્નતાનો ભાવ; આત્મા સિવાય, પોતાના આત્મા માટે બીજું આધાર નથી.” “જે નામ અને રૂપથી પાંથળાયેલું છે, પાંચ પ્રકારનું અને વિવાદરહિત—એ, અર્થ વિના પણ, માત્ર સ્તુતિ છે; આવી દ્વૈતતા એ જ્ઞાની માનનારા લોકોની છે.” “યોગી, જેનું યોગ હજુ પક્વ નથી, એના શરીરમાં ઉત્પન્ન થતી અવરોધો તેને અટકાવે છે; એ માટે, નિર્ધારિત નિયમ આપવામાં આવ્યો છે.” આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધના પ્રથમ અર્ધના અઠ્ઠાવીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે—મહાન પવિત્ર હંસ સમાન ઋષિઓના શાસ્ત્રમાં.