શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાનના ઉપાસના અને વિવિધ વિધિઓ સતત ચાલતી રહે તે માટે, મહાન ઉત્સવો અને દૈનિક આરાધનામાં જીવનભર અર્પણ કરેલી જમીનો, દુકાનો, ગામડાં અને નગરો ભગવાનને સમર્પિત કરવાના છે—આ રીતે પુણ્યાત્મા ભગવાનના લોકને પ્રાપ્ત થાય છે. જો કોઈ ભગવાનની પ્રતિષ્ઠા કરે છે, તો તે ત્રણેય લોકનો રાજા બને છે અને નિવાસ મળે છે; પૂજા અને અન્ય વિધિઓ દ્વારા બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે અને ત્રણેય વિધિઓથી ભગવાનને સમાનપણું મળે છે. પરંતુ જે એકાંતિક ભક્તિ અને યોગથી માત્ર મને જ આરાધે છે, તે મને જ પ્રાપ્ત કરે છે; તેથી જે કોઈ પણ મને ભજે છે, તે ભક્તિમાર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે. પણ જો કોઈ પોતે કે બીજાઓએ દેવતાઓ કે બ્રાહ્મણોની જિર્વિકા માટે આપેલું લઈ લે છે, તો તે દસ લાખ વર્ષ સુધી ગોમય ખાવાનો દુઃખદ ભોગ ભોગવે છે. કર્મ કરનાર, તત્વ અને અનુમોદક—જે લોકો કર્મમાં ભાગ લે છે, તેઓ મૃત્યુ પછી પણ આ કર્મોના વધુ મહાન ફળો વારંવાર પ્રાપ્ત કરે છે. એક વખત, શુકદેવજી કહે છે કે, એકાદશી ના દિવસે નંદબાબાએ ઉપવાસ કરીને જનાર્દન ભગવાનની પૂજા કરી અને દ્વાદશીએ કાલિન્દી નદીમાં સ્નાન કરવા ગયા. એ સમયે, વરુણ દેવના દાસરૂપી અસુરે તેમને પકડી લીધા અને વરુણના દરબારમાં લઈ ગયા, કારણ કે તેમણે રાત્રે પાણીમાં પ્રવેશ કર્યો હતો, જે અસુરોની મર્યાદા વિરુદ્ધ હતું. ગોકુળના ગોપો નંદબાબાને જોઈ શક્યા નહીં અને ચિંતિત થઈને 'કૃષ્ણ! રામ!' કહીને પુકારવા લાગ્યા. ભગવાન કૃષ્ણે પોતાના પિતાને વરુણે લઈ ગયા છે તે સમજ્યું અને, હે રાજન, પોતાના ભક્તોને નિર્ભયતા આપનારા શક્તિશાળી ભગવાન ત્યાં પહોંચ્યા. હૃષિકેશને આવ્યા જોઈને, લોકપાલ વરુણે તેમને મહાન સન્માનથી આવકાર્યા, ભવ્ય રીતે પૂજા કરી અને ભગવાનના દર્શનનો મહોત્સવ ઉજવ્યો. વરુણદેવે કહ્યું: "હે પ્રભુ, આજે મારું શરીર શાંત થયું છે; આજે મારું જીવન સફળ થયું. જે લોકો તમારા ચરણોમાં ભક્તિ રાખે છે, તેઓ જીવનમાર્ગ પૂર્ણ કરી ચૂક્યા છે. હે ભગવંત, હે પરમાત્મા, હે બ્રહ્મ, જ્યાં માયા અને જગતની કલ્પના નથી, એવા તમને વંદન છે. મારી અજ્ઞાનતા અને મૂર્ખતાથી, અજાણતા, મેં તમારા પિતાને અહીં લાવ્યો છે; કૃપા કરીને ક્ષમા કરો. હે કૃષ્ણ, સર્વજ્ઞ, મને પણ તમારી કૃપા મળે એ યોગ્ય છે. હે ગોવિંદ, પિતૃપ્રેમી, તમારા પિતાને પાછા લઈ જાવ." આ રીતે પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન કૃષ્ણ, ભગવાનના ભગવાન, પોતાના પિતાને લઈ પાછા આવ્યા અને સંબંધીઓમાં આનંદ છવાયો. નંદબાબાએ લોકપાલના વિસ્મયજનક વૈભવ અને કૃષ્ણ પ્રત્યે તેમની શ્રદ્ધા જોઈને, આશ્ચર્યચકિત થઈ પોતાના સગાંઓને આ વાત કહી. ગોપો, ઉત્સુક મનથી, વિચારી રહ્યા: "શું આ ભગવાન અમને આપણો સૂક્ષ્મ ગતિનો અનુભવ કરાવશે?" ભગવાને પોતાના લોકોના મનને જાણીને, દયાથી, તેમના મનની ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા વિચાર્યું. આ જગતમાં લોકો અજ્ઞાન, વાસના અને કર્મથી ભ્રમિત થઈને, ઉચ્ચ અને નીચ માર્ગોમાં ભટકતાં રહે છે અને પોતાના સાચા ગતિને જાણતાં નથી. આ વિચાર કરીને, દયાળુ ભગવાન હરીએ ગોપોને પોતાનું અંધકારથી પરે એવું લોક દર્શાવ્યું. એ લોક સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે—એ બ્રહ્મ છે, જે ચિરણશીલ છે, જે ઋષિઓ ગુણોથી રહિત થઈ, એકાગ્ર મનથી અનુભવે છે. કૃષ્ણે તેમને બ્રહ્મહ્રદમાં લઈ ગયા, જ્યાં તેમણે ડૂબકી લગાવી અને બહાર કાઢ્યા અને બ્રહ્મલોક દર્શાવ્યો, જ્યાં અક્રૂર પણ ગયા હતા. નંદ અને અન્ય ગોપોએ એ સ્થાન જોઈને પરમ આનંદ અનુભવ્યો અને આશ્ચર્યથી જોયું કે ત્યાં કૃષ્ણની સ્તુતિ થઈ રહી છે. (અધ્યાય પૂર્ણ થયો.) આ બ્રહ્મજ્ઞાન—જ્ઞાન, વિવેક, શાસ્ત્ર, તપ, અનુભવ, પરંપરા અને અનુમાન—જેની શરૂઆત અને અંતે જે છે, અને સમય તથા કારણ પણ, એ બધાની વચ્ચે પણ એ જ છે. જેમ પોતે બનાવેલું સોનું, પહેલાં અને પછી, સોનાની દરેક વસ્તુમાં વ્યાપક છે, તેમ વિવિધ નામરૂપ વચ્ચે પણ હું એ જ છું. હે પ્રિય, આ જ્ઞાન ત્રણ અવસ્થામાં, ત્રણ ગુણોથી બનેલું છે—કારણ, પરિણામ અને કર્તા; તેમનાં મિલન અને વિયોગથી જે ચોથું છે એ જ સત્ય છે. જે પહેલાં, પછી કે વચ્ચે નથી, એ માત્ર નામરૂપ છે; જે પરમાત્મા દ્વારા સત્યરૂપે સ્થાપિત છે, એ જ છે—એવું મારું સમજણ છે. જે છે જ નહીં, છતાં દેખાય છે—એ રાજસિક પરિવર્તન છે; બ્રહ્મ પોતે તેજસ્વી છે, અને એ જ બ્રહ્મ, ઇન્દ્રિયો, વિષય, મન અને તેના પરિવર્તન રૂપે અનેક રીતે પ્રકાશે છે. આ રીતે, સ્પષ્ટ વિવેકથી બ્રહ્મને જાણીને, વિરોધી દૃષ્ટિનો ખંડન કરીને, પોતાના સંશય દૂર કરી, મનમાં સ્થિરતા અને આનંદ પામવો જોઈએ, અને વિષયોમાં અસક્ત રહેવું જોઈએ. આત્મા પૃથ્વીથી બનેલું શરીર નથી, ન તો ઇન્દ્રિયો, ન દેવો, અસુરો, વાયુ, જલ કે અગ્નિ; મન માત્ર અન્ન છે, બુદ્ધિ સત્વ છે, અહંકાર આકાશ છે, પૃથ્વી પંચતત્ત્વનું સંતુલન છે. જેના નિવાસસ્થાન સ્પષ્ટ રીતે ઓળખાયું છે, તેને ગુણોથી બનેલી ઇન્દ્રિયો કેવી રીતે સ્પર્શી શકે? અથવા જો તેઓ ચંચળ થાય તો શું દોષ? જેમ વાદળો સૂર્યને આવરી લે છે, પણ દૂર થયા પછી સૂર્યને અસર કરે નહીં, તેમ. જેમ આકાશ પવન, અગ્નિ, જલ અને પૃથ્વીના ગુણોથી જોડાતું નથી, તેમ અવિનાશી આત્મા પણ સત્વ, રજ અને તમથી અસ્પૃશ્ય છે—જે મનમાં સંસારનું કારણ બને છે. છતાં પણ, ગુણો, જે માયાની રચના છે, તેમની સંગતિ ટાળવી જોઈએ, જ્યાં સુધી મજબૂત ભક્તિથી મનમાંથી રજોગુણની અશુદ્ધિ દૂર ન થાય. જે ખોટા યોગીઓ દેવો કે માનવો દ્વારા ઉભા થયેલા અવરોધોથી અટકાય છે, તેઓ પૂર્વ સંસ્કારના બળથી ફરીથી યોગાભ્યાસ કરે છે, પણ કર્મમાર્ગ પ્રમાણે નહીં. કર્મ થાય છે અને જીવ પણ કોઈ કારણ કે દૈવથી પ્રેરિત થઈને કરે છે; પણ જ્ઞાનવાન પુરુષ, પ્રકૃતિમાં રહીને પણ તૃષ્ણા ત્યજી, પોતાના આનંદમાં સ્થિર રહે છે. ઉભા, બેઠા, ચાલતાં, સુતાં, વિસર્જન કરતાં કે ભોજન કરતાં—આત્મા જે અવસ્થામાં હોય, મન આત્મામાં સ્થિર હોય ત્યારે બીજું કંઈ જાણતું નથી. જો કોઈ ઇન્દ્રિયોના અસત્ય વિષયને જુએ, અને વિવિધ વિવેકથી વિરોધી વસ્તુ જુએ, તો જ્ઞાની તેને સત્ય માનતા નથી—જેમ જાગૃત અવસ્થામાં સ્વપ્ન અદૃશ્ય થાય છે. ગુણ અને કર્મની જે રચના છે અને અજ્ઞાનથી આત્માથી અભિન્ન લાગે છે, તે માત્ર નિરીક્ષણથી જ નાશ પામે છે; આત્માને પકડી શકાય કે ત્યજી શકાય તેમ નથી. જેમ ઉગતો સૂર્ય મનુષ્યના નેત્રોમાં અંધકાર દૂર કરે છે, પણ સર્જતો નથી, તેમ મારું તીક્ષ્ણ વિવેક મનુષ્યના બુદ્ધિમાં અજ્ઞાનનું અંધકાર નાશ કરે છે. આ આત્મા તેજસ્વી, અજન્મા, અપરિમિત છે—એ મહાન અનુભવ છે, સર્વનો અનુભવ છે; એકમાત્ર, દ્વિતિયહીન, જ્યાં વાણી સ્થિર થાય છે, જે વાણી અને પ્રાણને ચલાવે છે—એ જ પરમ તત્વ છે.