શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાન કહે છે કે, જે મનુષ્ય વૈદિક અને તાંત્રિક માર્ગે, કર્મકાંડ અને યોગ દ્વારા મારી આરાધના કરે છે, તે બંને રીતે મનગમતી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. જે મારી પ્રતિમાની સ્થાપના કરે છે, તેને મજબૂત મંદિર બાંધવું જોઈએ અને ત્યાં પૂજા અને ઉત્સવો માટે સુન્દર ફૂલના બગીચા બનાવવા જોઈએ. આ નિયમિત પૂજા અને વિધિ સતત ચાલતી રહે, માટે વિશાળ તહેવારો અને રોજિંદા ઉપયોગ માટે ખેતરો, દુકાનો, ગામો અને નગરો સમર્પિત કરવા જોઈએ—એમ કરીને તે મારા ધામને પામે છે. જે મનુષ્ય પ્રતિષ્ઠા કરે છે, તે ત્રણેય લોકમાં રાજા બને છે અને નિવાસ પામે છે; પૂજા વગેરે દ્વારા બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને ત્રણે સાધનો દ્વારા મને સમાનપણે પ્રાપ્ત કરે છે. એકમાત્ર ભક્તિ અને યોગ દ્વારા તે મને જ પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી, જે કોઈ મારી આરાધના કરે છે, તે ભક્તિમાર્ગને પામે છે. પરંતુ, જે વ્યક્તિ પોતે કે બીજાઓ દ્વારા દેવો કે બ્રાહ્મણ માટે અપાયેલું દાન પોતાના ઉપયોગ માટે લે છે, તે દસ હજાર વર્ષ સુધી ગોધૂળ ખાવા વાળો બને છે. જે કર્મમાં ભાગ લઈએ છે—કર્તા, તત્વ અને અનુમોદક માટે—મૃત્યુ પછી તે કર્મનું વિશિષ્ટ ફળ વારંવાર મળે છે. શુકદેવજી કહે છે: એકાદશી ના દિવસે નંદબાબાએ ઉપવાસ રાખી જનાર્દન ભગવાનની પૂજા કરી; પછી દ્વાદશી ના દિવસે તેઓ કાલિન્દી નદીમાં સ્નાન કરવા ગયા. ત્યારે વરુણના સેવક, એક અસુરે, તેમને પકડી લીધા અને વરુણના દરબારમાં લઈ ગયા, કારણ કે તેમણે રાત્રે પાણીમાં પ્રવેશ કર્યો હતો—અસુરસીમા અવગણતા. ગોપાલકોએ જ્યારે નંદબાબાને જોઈ શક્યા નહિ, ત્યારે તેઓ 'કૃષ્ણ! રામ!' કહીને રડવા લાગ્યા. ભગવાને તેમના આહવાન સાંભળ્યા અને સમજી લીધું કે પિતા વરુણ પાસે લઈ જવામાં આવ્યા છે. પોતાના સ્વજનોને નિર્ભયતા આપનારા શ્રીકૃષ્ણ, હે રાજન, તુરંત ત્યાં પહોંચી ગયા. હૃષીકેશને આવતાં જોઈને જગતના રક્ષક વરુણે તેમને મહાન સન્માન આપ્યો, ભવ્ય રીતે પૂજા કરી અને તેમના દર્શનના ઉત્સવની મહિમા ગાઈ. વરુણે કહ્યું: "આજે મારું શરીર શાંત થયું, પ્રભુ, આજે મારું સાર્થક થયું. આપના ચરણોમાં ભક્તિ ધરાવનારોએ જીવનમાર્ગ પૂર્ણ કર્યો છે. હે ભગવાન, હે પરમાત્મા, હે બ્રહ્મ, જ્યાં માયા કે જગતની કલ્પના નથી, એવા આપને વંદન છે. અજાણતા અને અવિવેકથી મેં આપના પિતાને અહીં લાવ્યા, કૃપા કરીને ક્ષમા કરો. હે કૃષ્ણ, સર્વજ્ઞ, મને પણ આપની કૃપા મળે અને પિતાને પાછા લઈ જાવ." આ રીતે પ્રસન્ન થયેલા કૃષ્ણ, દેવોના દેવ, પોતાના પિતાને લઈને પરત આવ્યા અને સ્વજનોમાં આનંદ ફેલાયો. નંદબાબાએ જગતના રક્ષકની અદભુત મહિમા અને કૃષ્ણ માટે તેમનો માન જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ પોતાના ગોપ બંધુઓને તે વાત કહી. એ ગોપાલકો, હે રાજન, ઉત્સુક મનથી વિચારી રહ્યા: "શું આ ભગવાન અમને આપણું સાચું ધામ બતાવશે?" ભગવાને પોતાના પ્રિયજનોના મન જાણીને, કરુણા પૂર્વક તેમના ઈચ્છા પુરી કરવાનો વિચાર કર્યો. આ જગતમાં લોકો અજ્ઞાન, કામના અને કર્મથી મૂઢ થઈને ઉંચા-નીચા માર્ગે ફરતા રહે છે, પણ પોતાનું સાચું ધામ જાણતા નથી. એવું વિચારી, દયામય હરિએ ગોપલોકોને પોતાનું પરમ ધામ—અંધકારથી પરે—પ્રગટ કર્યું. આ ધામ સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે—એ બ્રહ્મ, શાશ્વત તેજ, જે ઋષિઓ ગુણાતીત થઈ, મન એકાગ્ર કરીને દર્શન કરે છે. કૃષ્ણે તેમને બ્રહ્મ સરોવર સુધી લઈ ગયા, ત્યાં તેમને ડૂબાડ્યા અને પાછા બહાર કાઢ્યા, અને તેઓએ એ બ્રહ્મલોક જોયો, જ્યાં કદી અક્રૂર ગયા હતા. નંદ અને તેમના સાથીઓએ એ અદભુત સ્થાન જોયું, તો પરમ આનંદમાં તરબોળ થઈ ગયા અને આશ્ચર્યથી જોયું કે ત્યાં કૃષ્ણની સ્તુતિ થઇ રહી છે. આ બ્રહ્મસ્વરૂપ ધામમાં જ્ઞાન, વિવેક, શાસ્ત્ર, તપ, અનુભવ, પરંપરા, અનુમાન—આ બધાના આરંભ અને અંતે જે છે, અને સમય તથા કારણ પણ, એ બધામાં મધ્યમાં પણ એ જ છે. જેમ સોનાથી બનેલા દાગીનામાં સોનું સર્વત્ર વ્યાપેલું હોય છે, તેમ વિવિધ નામ-રૂપ વચ્ચે પણ હું જ રહેલો છું. હે પ્રિય, આ જ્ઞાન ત્રણ અવસ્થામાં—ગુણ, કર્મ અને કર્તા તરીકે—વ્યાપે છે; તેમ છતાં, એમના સંયોગ-વિયોગથી જે ચોથું તત્ત્વ છે, એ જ સત્ય છે. જે પહેલા, પછી કે મધ્યમાં નથી, એ માત્ર નામરૂપ છે; જે પરમાત્મા દ્વારા સત્યરૂપે સ્થાપિત થાય છે, એ જ વાસ્તવિક છે—એવું મારું સમજણ છે. જે નથી, છતાં દેખાય છે, એ રાજસિક પરિવર્તન છે; પણ બ્રહ્મ પોતે પ્રકાશમાન છે અને એ જ બ્રહ્મ, ઇન્દ્રિય, વિષય, મન અને તેના પરિવર્તનરૂપે પ્રગટ થાય છે. સ્પષ્ટ વિવેક અને વિવાદનાશક યુક્તિથી બ્રહ્મને ઓળખી, મનના સંશયને છિન્ન કરી, મનુષ્યે પોતાના આનંદમાં તૃપ્ત અને વિષયોમાં ઉદાસીન રહેવું જોઈએ. આ આત્મા ભૂમિથી બનેલું શરીર નથી, ન ઇન્દ્રિયો, ન દેવ-દૈત્ય-પવન-જળ-અગ્નિ; મન તો અન્ન છે, બુદ્ધિ સત્વ છે, અહંકાર આકાશ છે, અને પૃથ્વી પંચતત્ત્વનો સમતુલ્ય ભાગ છે. ગુણોથી બનેલી ઇન્દ્રિયો એ સ્પષ્ટ ઓળખાયેલી આત્માને કેવી રીતે સ્પર્શી શકે? અને જો એ ઉદ્વિગ્ન થાય તો પણ શું દોષ? જેમ વાદળો સૂર્યને આવરી લે, પણ દૂર થયા પછી તેને અસર નથી. જેમ આકાશ પવન, અગ્નિ, જળ કે પૃથ્વીના ગુણોથી અસ્પૃશ્ય રહે છે, તેમ અવિનાશી આત્મા પણ સત્વ, રજ અને તમ—મનના બંધન રૂપ ગુણોથી અસ્પૃશ્ય છે. તેમ છતાં, જે ગુણો માયાના સર્જન છે, તેમનો સંગ ટાળવો જોઈએ, જ્યાં સુધી દૃઢ ભક્તિથી મનમાંથી રજોગુણના દોષ દૂર ન થાય. જે યોગીઓ દેવો કે મનુષ્યોના અવરોધથી યોગમાં વિઘ્ન આવે છે, તે અગાઉની વૃત્તિથી ફરી યોગઅભ્યાસ કરે છે, પણ કર્મમાર્ગ પ્રમાણે નહિ. કર્મ થાય છે, જીવ પણ કોઈ કારણ કે પ્રારબ્ધથી કર્મ કરે છે; પણ જ્ઞાની પુરુષ, પ્રકૃતિમાં રહીને પણ તૃષ્ણા ત્યજી, પોતાના આનંદમાં વિહાર કરે છે. શરીર જે સ્થિતિમાં હોય—ઊભા, બેઠા, ચાલતા, સૂતા, ત્યજી કે ભોજન કરતા—આત્મામાં સ્થિત મન એ બધું બીજું જાણતું નથી. જો કોઈ અસ્થિર વિષય દેખાય અને યુક્તિથી વિરુદ્ધ પણ જણાય, તો જ્ઞાની તેને વાસ્તવિક માનતા નથી—જેમ જાગૃત અવસ્થામાં સપનું અદૃશ્ય થાય છે. ગુણ અને કર્મનો જે જૂનો સંસ્કાર, અજ્ઞાનથી આત્માથી અલગ ન લાગતો, માત્ર નિરીક્ષણથી નાશ પામે છે; આત્મા ક્યારેય પકડાતો કે ત્યજાતો નથી. આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગના અઠ્ઠાવીસમા અધ્યાયનું પાવન સમાપન થાય છે.