શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાન કહે છે કે જે મનુષ્ય મારા ગુણગાન કરે છે, મારી કથાઓને ગીત રૂપે ગાય છે, પ્રશંસા કરે છે, નૃત્ય કરે છે અને મારા લીલાઓનું અનુસરણ કરે છે—મારી વાર્તાઓ કહે છે અને શ્રવણ કરે છે—even થોડા ક્ષણ માટે પણ—એ મારેમાં લીન થઈ જાય છે. ઊંચી-નીચી સ્તુતિઓ, પુરાણોમાંથી અને સામાન્ય વાણીમાં પણ, જે મને વખાણે છે, પછી 'હે પ્રભુ, કૃપા કરો' એવી પ્રાર્થના કરે છે અને શિરને મારા ચરણોમાં નમાવે છે. હાથ જોડીને, 'હે પ્રભુ, હું મૃત્યુના મહાસાગર અને તેના બંધનોથી ડરીને તમારી શરણમાં આવ્યો છું, મને રક્ષા કરો' એવી વિનંતી કરે છે. પછી, જે કંઈ પણ પ્રસાદરૂપે મેં આપ્યું હોય, તે શ્રદ્ધાપૂર્વક પોતાના મસ્તક પર મૂકીને, પૂજા પૂરી થતી વખતે તે અર્પણને દીપક પાસે પાછું મૂકે છે અને ફરીથી પરમ પ્રકાશને સમર્પિત કરે છે. જ્યાં પણ પૂજા પ્રત્યે શ્રદ્ધા હોય, ત્યાં એ મને પૂજે—કારણ કે હું સર્વ જીવમાં, આત્મામાં અને સર્વત્ર વ્યાપક છું. આ રીતે, વિધિ અને યોગ—વૈદિક કે તાંત્રિક માર્ગે—જે મને પૂજે છે, તે બંને રીતે મનવાંછિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. મારી પ્રતિમા સ્થાપિત કરીને, દૃઢ મંદિર બનાવવું જોઈએ; ત્યાં પૂજા અને ઉત્સવો માટે સુન્દર ફૂલબાગ પણ બનાવો. દૈનિક અને વિશેષ મહોત્સવો માટે, કૃષિક્ષેત્રો, દુકાનો, ગામો અને નગરો પણ સમર્પિત કરો—એથી મારા લોકને પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. પ્રાણપ્રતિષ્ઠા દ્વારા ત્રણેય લોકના સ્વામી બનીને નિવાસ મળે છે; પૂજા વગેરે દ્વારા બ્રહ્મલોક મળે છે અને ત્રણ પ્રકારના કર્મથી મારા સમાનપણું પ્રાપ્ત થાય છે. વિશિષ્ટ ભક્તિ અને યોગથી માત્ર મને જ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે; આ રીતે જે મને પૂજે છે, એ ભક્તિમાર્ગ પામે છે. પરંતુ, જે પોતાના કે બીજાના દ્વારા દેવો કે બ્રાહ્મણોને જીવનનિર્વાહ માટે આપેલું દાન અપહરણ કરે છે, એ દશ હજાર વર્ષ સુધી ગોમયભક્ષી બની જાય છે. જે કર્મના કરનાર, સ્વરૂપ અને અનુમોદક હોય છે, એમણે મૃત્યુ પછી પણ એ કર્મનું વિશિષ્ટ ફળ વારંવાર પ્રાપ્ત થાય છે. અત્યારસુધી પૂજાના મહિમા પછી, હવે કથા આગળ વધે છે: શુકદેવજી કહે છે—એકાદશી દિવસે નંદબાબાએ ઉપવાસ કરીને જનાર્દન ભગવાનની પૂજા કરી. દ્વાદશી દિવસે, કાલિન્દી નદીમાં સ્નાન કરવા માટે ગયા. પણ રાત્રે પાણીમાં પ્રવેશતા, અશુભ સમયને અવગણતા, તેમને વરુણના એક દૂત, અસુરે પકડી લીધા અને વરુણદેવ પાસે લઇ ગયા. ગોપાલો નંદબાબાને જોઈ શક્યા નહીં, તેઓ 'કૃષ્ણ! રામ!' કહીને રડવા લાગ્યા. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પોતાના પિતાજીની પીડા સમજીને, પોતાના ભયમુક્ત કરનાર રૂપે, વરુણલોક તરફ ગમન કર્યું. શ્રીહરિને આવતાં જ, વરુણદેવે મહાસન્માનથી તેમનું સ્વાગત કર્યું, વિશિષ્ટ પૂજા કરી અને દર્શનના મહોત્સવમાં આનંદ વ્યક્ત કર્યો. વરુણદેવ બોલ્યા: 'આજે મારા શરીરને શાંતિ મળી, આજે મારી કામના પૂર્ણ થઈ. હે ભગવાન, તમારા ચરણોમાં ભક્તિ ધરાવનારા અંતે સિદ્ધિ પામે છે. હે પરમાત્મા, હે બ્રહ્મન, જ્યાં માયા કે જગતની કલ્પના નથી—તમને વંદન. અજાણતા, અવિદ્યા અને મૂર્ખતાથી તમારા પિતાને અહીં લાવવામાં આવ્યા છે, કૃપા કરીને ક્ષમા કરો. હે કૃષ્ણ, સર્વજ્ઞ, મારા પર પણ કૃપા કરો. હે ગોવિંદ, પિતાના પ્રિય, તમારા પિતાને પાછા લઈ જાઓ.' વરુણદેવની પ્રાર્થનાથી પ્રસન્ન થઈ, શ્રીકૃષ્ણ પિતાને લઈને પોતાના પરિવારજનો પાસે પરત આવ્યા. નંદબાબાએ જગતના રક્ષક વરુણદેવની મહિમા અને કૃષ્ણ પ્રત્યે તેમની શ્રદ્ધા જોઈ, આશ્ચર્યચકિત થઈ પોતાના ગોપમિત્રોને કહ્યુ. એ ગોપાલો મનમાં વિચારી રહ્યા: 'શું આ ભગવાન અમને પણ આપણા પરમગતિનું દર્શન કરાવશે?' ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે, પોતાના પ્રજાજનોના મનને જાણીને, દયાથી તેમનો ઇચ્છિત લાભ આપવા વિચાર્યું. જગતમાં લોકો અજ્ઞાન, કામના અને કર્મથી ભટકે છે અને પોતાનું સાચું સ્થાન જાણી શકતા નથી—એવી કૃપાથી ભગવાને ગોપાલોને પોતાનું પરમધામ—અંધકારથી પરે—પ્રગટ કર્યું. એ ધામ સત્ય, જ્ઞાન, અનંત છે—બ્રહ્મરૂપ, શાશ્વત તેજ, જેમાં ઋષિઓ ગુણાતીત થઈ, મનને સમાધિમાં રાખીને દ્રષ્ટિ કરે છે. કૃષ્ણે તેમને બ્રહ્મસરોવર સુધી લઈ ગયા, તેમાં ડૂબાડ્યા અને બહાર કાઢ્યા; ત્યાં તેમણે એ બ્રહ્મલોકનું દર્શન કર્યું, જ્યાં ક્યારેય અક્રૂર ગયા હતા. નંદ અને અન્ય ગોપાલોએ એ સ્થાન જોઈને પરમ આનંદ અનુભવ્યો અને આશ્ચર્યથી જોયું કે ત્યાં શ્રીકૃષ્ણની સ્તુતિ થઈ રહી છે. પછી, શુકદેવજી કહે છે: જ્ઞાન, વિવેક, શાસ્ત્ર, તપ, અનુભવ, પરંપરા અને અનુમાન—આ બધાની શરૂઆત અને અંતે જે છે, અને સમય અને કારણ પણ—એ જ મધ્યમાં પણ છે. જેમ સોનાથી બનેલા તમામ દાગીના પહેલાં અને પછી પણ સોનાથી જ બને છે, તેમ વિવિધ નામરૂપોમાં પણ હું જ રહેલું છું. હે પ્રિય, આ જ્ઞાન ત્રણ અવસ્થામાં—ત્રણ ગુણોમાં—કારણ, પરિણામ અને કર્તા રૂપે રહે છે. તેમનાં સંયોગ અને વિયોગથી જે ચોથું અવસ્થાન છે, એ જ સત્ય છે. જે પહેલાં, પછી કે વચ્ચે નથી, એ માત્ર નામ છે; જે પરમાત્મા દ્વારા સ્થિર છે, એ જ સત્ય છે—મારો એવો મત છે. જે નથી, પણ દેખાય છે, એ રાજસ રૂપાંતર છે; બ્રહ્મન પોતે તેજોમય છે અને એ જ બ્રહ્મન, ઇન્દ્રિય, વિષય, મન અને તેના પરિવર્તનોમાં પ્રકટ થાય છે. આ રીતે, સ્પષ્ટ વિવેકથી બ્રહ્મનને ઓળખીને, વિરોધી દૃષ્ટિનો ત્યાગ કરીને, મનના સંશયને દૂર કરવું જોઈએ અને પોતાના આનંદમાં તૃપ્ત, વિષયોમાં ઉદાસીન રહેવું જોઈએ. આ આત્મા પૃથ્વીથી બનેલા શરીર, ઇન્દ્રિય, દેવ, દૈત્ય, પવન, જળ કે અગ્નિ નથી; મન માત્ર અન્ન છે, બુદ્ધિ સત્વ છે, અહંકાર આકાશ છે, પૃથ્વી તત્ત્વોનું સંતુલન છે. સંયોગથી બનેલી ઇન્દ્રિય, જેનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ ઓળખી શકાય છે, તેને શું અસર કરી શકે? અથવા, જો તે ચંચળ પણ થાય, તો તેમાં શું દોષ? જેમ વાદળો presentes હોય ત્યારે પણ, તેઓ સૂર્યને સ્પર્શી શકતા નથી. જેમ આકાશ પવન, અગ્નિ, જળ કે પૃથ્વીના ગુણોને લાગતું નથી—એ આવે અને જાય છે—તેમ અવિનાશી આત્માને સત્વ, રજ, તમ—મનના સંસારના કારણો—સ્પર્શી શકતા નથી. છતાં પણ, માયાના ગુણો સાથેનો સંયોગ ટાળવો જોઈએ, જ્યાં સુધી મારે પ્રત્યે દૃઢ ભક્તિથી મનમાંથી રજોગુણ દૂર ન થાય. આ રીતે, ભગવાનના ઉપદેશ અને કૃપાથી ગોપાલોએ પરમ આનંદ અને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. આ રીતે દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગના અઠ્ઠાવીસમા અધ્યાયનો અંત થાય છે—શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણ, મહર્ષિ-હંસ સમાન ઋષિઓનું શાસ્ત્ર.