મુનિ શુકદેવજી કહે છે: એક દિવસ, નંદબાબા ઉપવાસ રાખી એકાદશીના દિવસે જનાર્દન શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરે છે. દ્વાદશીના દિવસે, તેઓ યમુનાના જળમાં સ્નાન કરવા જાય છે. એ સમયે, વરુણદેવના એક દૂત – અસુર સ્વભાવના – રાત્રે જળમાં પ્રવેશ કરવાના નિયમનું ઉલ્લંઘન થતા, નંદબાબાને પકડીને વરુણદેવ પાસે લઈ જાય છે. ગોકુલના ગોપો પોતાના પ્રિય નંદબાબાને ન જોઈ શકતાં, “કૃષ્ણ! રામ!” એમ ઉદ્વિગ્ન થઈને પکارવા લાગે છે. શ્રીકૃષ્ણ, જે પોતાના સ્વજનોને નિર્ભયતા આપનારા છે, પિતા અપહૃત થયાનું જાણીને તરત જ ત્યાં પહોંચે છે. હૃષીકેશ ભગવાનને આવતાં જોઈ, જગતના રક્ષક વરુણદેવ અત્યંત આદરપૂર્વક તેમનું પૂજન કરે છે અને આનંદથી કહે છે: “આજ મારા શરીર અને મનને શાંતિ મળી. પ્રભુ, આજે મારા જીવનનું ધ્યેય પૂર્ણ થયું. તમારા ચરણોમાં ભક્તિ ધરાવનારને જીવનમાર્ગ પૂર્ણ થયો છે. હે પરમાત્મા, જ્યાં માયા કે જગતની કલ્પના પણ નથી, એવા બ્રહ્મ સ્વરૂપે તમને વંદન છે. અજ્ઞાનથી, અજાણતાં જ તમારા પિતાને અહીં લાવ્યો છું—મારો આ અપરાધ માફ કરો. હે સર્વદ્રષ્ટા કૃષ્ણ, પિતાજીને પાછા લઈ જાવ.” વરુણદેવે વિનંતી કરતા શ્રીકૃષ્ણ પિતાને લઈને ગોકુલ પરત આવે છે. ગોપો અને નંદબાબા, વરુણદેવનું શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેનું આદર જોઈ, આશ્ચર્યચકિત થાય છે. નંદબાબા પોતાના સ્વજનોને કહે છે: “આવો અદભુત પ્રસંગ! જગતના દેવતાઓ પણ આપણા કૃષ્ણની આરાધના કરે છે!” એ સાંભળી ગોપો મનમાં વિચારે છે: “શું કૃષ્ણ અમને આપણા પરમ પદનું દર્શન કરાવશે?” શ્રીકૃષ્ણ, પોતાના પ્રજાનો ભાવ જાણી, દયાથી વિચારે છે: “જગતમાં લોકો અજ્ઞાન, કામના અને કર્મથી ભટકે છે, અને પોતાનું સાચું પદ ઓળખી શકતા નથી.” એમ વિચાર કરીને, કૃષ્ણ ગોપોને પોતાના પરમ ધામનું, અંધકારથી પરે એવા લોકનું, દર્શન કરાવે છે. શ્રીકૃષ્ણ ગોપોને બ્રહ્મસરોવર પર લઈ જાય છે, જ્યાં તેઓ જળમાં ડૂબે છે અને પછી બહાર આવે છે. ત્યાં તેઓ બ્રહ્મલોકનું દર્શન કરે છે—એ જ સ્થાન, જ્યાં ક્યારેય અક્રૂર ગયા હતા. એ લોકમાં કૃષ્ણની સ્તુતિ થઈ રહી છે; નંદ અને અન્ય ગોપો પરમ આનંદથી ભરાઈ જાય છે. શ્રીકૃષ્ણ પછી તેમને ઉપદેશ આપે છે: “જ્ઞાન, વિવેક, શાસ્ત્ર, તપ, અનુભવ, પરંપરા અને અનુમાન—જેનો આરંભ અને અંત છે, એ જ મધ્યમાં પણ છે. જેમ સોનાથી બનેલા બધાં દાગીનાંમાં સોનું વ્યાપેલું હોય છે, તેમ વિવિધ નામ રૂપ વચ્ચે હું જ વ્યાપેલો છું. જ્ઞાન ત્રણ અવસ્થાવાળો છે—કારણ, કાર્ય અને કર્તા; પણ એ ત્રણથી પર જે ચોથું પદ છે, એજ સત્ય છે. જે પહેલાં, પછી કે મધ્યમાં નથી, એ માત્ર ઉપાધિ છે; જે પરમાત્માએ સત્યરૂપે સ્થાપ્યું છે, એજ વાસ્તવિક છે. જે નથી છતાં દેખાય છે, એ રજોગુણથી જન્મેલી કલ્પના છે; પણ પ્રકાશમાન બ્રહ્મ સ્વયં જ, ઇન્દ્રિયો, વિષય, મન અને તેમની પરિણા તરીકે અનેક રૂપે પ્રકાશે છે. સ્પષ્ટ વિવેકથી બ્રહ્મને ઓળખી, વિરોધી દૃષ્ટિકોણને છોડી, મનુષ્યે સંશય કાપવો જોઈએ અને પોતાના આનંદમાં તૃપ્ત રહેવું જોઈએ. આત્મા પૃથ્વીથી બનેલા શરીર, ઇન્દ્રિયો, દેવ, દાનવ, વાયુ, જળ કે અગ્નિ નથી; મન માત્ર અન્ન છે, બુદ્ધિ સત્વ છે, અહંકાર આકાશ છે, પૃથ્વી તત્વોનું સંતુલન છે.” આ રીતે પૂજનકર્તા શ્રદ્ધા અને વિધિપૂર્વક, ઘીથી મંત્રોચ્ચાર સાથે હવન કરે છે, પિતૃઓ અને દેવતાઓને અર્પણ આપે છે, પછી વિષ્ણુના સેવકોને દાન આપે છે અને બ્રહ્મ-નારાયણનું સ્મરણ કરે છે. પછી અર્ચનના અવશેષો, તામ્બુલ વગેરે અર્પણ કરીને, ગીત-નૃત્ય, કથા-શ્રવણમાં લીન થાય છે. સ્તુતિ-પ્રાર્થના કરીને, “પ્રભુ, કૃપા કરો!” એમ શિરોનમન કરે છે. અંતે, ભગવાનના ચરણોમાં માથું રાખી, હાથ જોડીને વિનવે છે: “હે પ્રભુ, હું મૃત્યુસાગરના ભયથી ડરીને આશ્રયમાં આવ્યો છું—મારી રક્ષા કરો.” પૂજન પૂર્ણ થાય ત્યારે, ભગવાન આપેલા અવશેષને શ્રદ્ધાપૂર્વક માથે ધરી, દીપમાં અર્પણ પાછું આપે છે અને પરમ પ્રકાશમાં મન લગાવે છે. જ્યાં અને જ્યારે શ્રદ્ધા હોય, ત્યાં ભગવાનની આરાધના કરવી, કારણ કે ભગવાન સર્વજીવોમાં અને પોતાના આત્મામાં વ્યાપેલા છે. આ રીતે વૈદિક કે તાંત્રિક વિધિથી આરાધના કરનારને ભગવાન ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપે છે. ભગવાનની મૂર્તિ સ્થાપી, દૃઢ મંદિર, સુંદર બગીચા, ઉત્સવો માટે ખેતરો, દુકાનો, ગામો દાન આપીને ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરવી. આવું કરવાથી ભગવાનના ધામની પ્રાપ્તિ થાય છે. આરાધનાથી ત્રણેય લોકનો સ્વામીપદ, વિધિપૂર્વક બ્રહ્મલોક અને અંતે ભગવાન સમાન પદ પ્રાપ્ત થાય છે. માત્ર એકાંતિક ભક્તિ અને યોગથી ભગવાનની પ્રાપ્તિ થાય છે—જે ભગવાનની આરાધના કરે છે, તે ભક્તિમાર્ગ પામે છે. પણ જે દેવતા કે બ્રાહ્મણ માટે આપેલ દાનને પોતાના ભોગ માટે લે છે, તે હજારો વર્ષ સુધી નીચા જન્મ પામે છે. કર્મમાં ભાગીદારોને મૃત્યુ પછી તેમના કર્મફળ મળે છે. આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગના અઠ્ઠાવીસમા અધ્યાયનો અંત થાય છે, જ્યાં પરમહંસ ઋષિઓના શાસ્ત્રરૂપે આ કથા વર્ણવાય છે.