શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કુશ ઘાસ પાથરીને, મનુષ્યએ તે સ્થાનને છાંટવું જોઈએ, નિર્ધારિત રીતે અર્પણો મુકવા, જળથી તેમને શુદ્ધ કરવી અને પછી અગ્નિ પાસે જઈને તે અર્પણો મને સમર્પિત કરવી જોઈએ. ત્યારબાદ, મનમાં હું કેવી રીતે છું એનું ધ્યાન કરવું—જેમ કે પીગળેલા સોનાની જેમ તેજસ્વી, શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ ધારણ કરનાર, ચારે હાથવાળો, શાંત સ્વભાવવાળો અને કમળના રેંશ જેવા વસ્ત્ર પહેરેલો છું. મારા માથા પર મુગટ, હાથમાં કંગણ, કમરે પટ્ટો અને ભવ્ય વલયોથી શોભતા, છાતી પર શ્રીવત્સનો ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ મણિ તથા વનમાળાથી અલંકૃત છું. આ રીતે ધ્યાન અને પૂજા કરતાં, તે લાકડાના અર્પણો તથા ઘૃતમાં ભીંજવેલા અર્પણો સમર્પિત કરે છે; પિતૃઓ અને દેવતાઓ માટે ઘૃતના ભાગ અર્પણ કર્યા પછી, ઘૃતમાં ડૂબેલી હવન સામગ્રી પણ અર્પણ કરે છે. પૂજા કરીને અને નમસ્કાર કરીને, તે સેવકોને દાન આપે છે; મૂળ મંત્રનો જાપ કરતા બ્રહ્મનું ધ્યાન કરે છે અને નારાયણના તત્વને સ્મરણ કરે છે. પછી, પાદ્ય અને અવશેષ આપીને, વિશ્વક્સેન માટે તે તૈયાર કરે છે; પછી સુગંધિત પાન વગેરે મુખવાસ પણ યોગ્ય રીતે અર્પિત કરે છે. ભજન, સ્તુતિ, નૃત્ય અને મારી લીલાઓનું અભિનય, મારી કથાઓનું વર્ણન અને શ્રવણ—આ બધામાં થોડો સમય માટે તદન્ય થઈ જાય છે. ઊંચી-નીચી સ્તુતિઓ, પુરાણો તથા સામાન્ય ભાષામાં પણ મારી પ્રશંસા કરીને, 'દયાળુ થાઓ, પ્રભુ!' એમ પ્રાર્થના કરીને શિષ્નાંગે પતિત થાય છે. પછી, માથું મારા ચરણોમાં મૂકે છે, હાથ જોડે છે અને વિનવે છે: 'પ્રભુ! મને રક્ષા કરો. હું જન્મ-મરણના મહાસાગરમાં ડરીને તમારી શરણમાં આવ્યો છું.' પછી, મારા દ્વારા અપાયેલા અવશેષને શ્રદ્ધાપૂર્વક માથા પર મૂકે છે; પૂજા પૂર્ણ કરવી હોય તો, તે અર્પણને પ્રકાશ પાસે અને પછી પરમ પ્રકાશ પાસે પાછું આપે છે. જ્યાં પણ અને જ્યારે પણ પૂજા માટે શ્રદ્ધા હોય, ત્યાં મને પૂજવું જોઈએ, કેમ કે હું સર્વ જીવોમાં અને આત્મામાં વ્યાપક છું—વિશ્વાત્મા રૂપે. આવું વિધિ અને યોગ, વેદ અને તંત્ર બંને માર્ગે જે મને પૂજે છે, તેને બંને રીતે ઈચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. મારી પ્રતિમા સ્થાપિત કરીને, મજબૂત મંદિર બાંધવું જોઈએ; અને ત્યાં પૂજા તથા ઉત્સવો માટે સુખદ ફુલવાડીઓ પણ બનાવવી જોઈએ. પૂજા અને સંબંધિત વિધિઓ સતત ચાલે, મોટા ઉત્સવો અને દૈનિક ક્રિયાઓ માટે ખેતરો, દુકાનો, નગરો અને ગામો અર્પણ કરવાં જોઈએ—એથી મારા લોકની પ્રાપ્તિ થાય છે. પ્રાણપ્રતિષ્ઠા દ્વારા તે ત્રણેય લોકનો રાજા બને છે; પૂજા વગેરે દ્વારા બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે અને ત્રણ પ્રકારની ઉપાસનાથી મને સમાનતા પ્રાપ્ત થાય છે. નિષ્ઠાવાન ભક્તિ અને યોગથી તે માત્ર મને જ પ્રાપ્ત કરે છે; જે પણ મને પૂજે છે, તેને ભક્તિમાર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે. પણ, જે વ્યક્તિ પોતે કે બીજાઓએ દેવતાઓ કે બ્રાહ્મણો માટે આપેલું ભોજન અથવા વસ્તુઓ પોતાનાં માટે લઈ લે છે, તે દસ હજાર વર્ષ સુધી ગોબર ખાવાનો ફળ ભોગવે છે. જે કર્મમાં કરનાર, તત્વ અને અનુમોદક ભાગીદાર હોય છે, તેઓ મૃત્યુ પછી વારંવાર તે કર્મના મહાન ફળને પ્રાપ્ત કરે છે. એક દિવસ, એકાદશી પર નંદબાબા ઉપવાસ કરીને જનાર્દનની પૂજા કરે છે; દ્વાદશી પર તેઓ યમુનાના જળમાં સ્નાન કરવા જાય છે. તે સમયે, વારુણના એક સેવકે, જે અસુર હતો, તેમને પકડી લીધા, કારણ કે રાતે જળમાં પ્રવેશવું અસુર સીમા ભંગ કરવું હતું. ગોપો જ્યારે નંદબાબાને જોઈ શક્યા નહીં, ત્યારે તેઓ 'કૃષ્ણ! રામ!' એમ બૂમો પાડવા લાગ્યા. ભગવાન કૃષ્ણે પોતાના પિતાને વારુણે પકડી લીધો છે એ સમજી લીધું, અને પોતાના સ્વજનોને નિર્ભયતા આપનારા કૃષ્ણ ત્યાં પહોંચી ગયા. હૃષીકેશને આવતાં જોઈને, જગતના રક્ષક વારુણે તેમને મહાન સન્માનથી આવકાર્યા, ભવ્ય રીતે પૂજા કરી અને કૃષ્ણના દર્શનના મહોત્સવને ઉજવીને બોલ્યા: 'આજે મારું શરીર શાંત થયું, આજે મારું જીવન સફળ થયું. જે તમારા ચરણોમાં અર્પિત છે, તેઓએ જીવનમાર્ગનો અંત જોઈ લીધો.' 'હે ભગવાન! હે પરમાત્મા! હે બ્રહ્મ! જ્યાં માયા કે જગતની કલ્પના પણ સાંભળાતી નથી, એવા તમને વંદન. અજાણતા, મારી મૂર્ખતાથી અને અયોગ્યતા જાણી ન શકી, તમારા પિતાને અહીં લાવ્યો છું; કૃપા કરીને માફ કરો. હે કૃષ્ણ, સર્વજ્ઞ, મને પણ તમારી કૃપા મળે એવી યોગ્યતા છે. હે ગોવિંદ, પિતૃપ્રેમી, તમારા પિતાને પરત લઈ જાવ.' આ રીતે પ્રસન્ન થયેલા કૃષ્ણ, ભગવાનના ભગવાન, પિતાને લઈને પરત આવ્યા અને પોતાના સ્વજનોમાં આનંદ ફેલાવ્યો. નંદબાબાએ જગતના રક્ષકની વિશિષ્ટ મહિમા અને કૃષ્ણ પ્રત્યેની તેમની ભક્તિ જોઈને આશ્ચર્યથી ગોપો સાથે વાત કરી. એ ગોપો, ઉત્સુક મનથી વિચારે છે: 'શું આ ભગવાન અમને આપણા પરમ ગતિનું દર્શન કરાવશે?' ભગવાને પોતાના લોકના મનને જાણીને, દયાથી, તેમનો ઇચ્છિત લાભ આપવા વિચાર્યું. આ જગતમાં લોકો અજ્ઞાન, કામના અને કર્મથી મોહિત થઈને, ઊંચા-નીચા માર્ગે ફરતા રહે છે, પણ પોતાના પરમ ગતિને ઓળખી શકતા નથી. એવું વિચારીને, દયાળુ ભગવાન હરીએ ગોપો માટે પોતાનું પરમ લોક પ્રગટ કર્યું—જે અંધકારથી પર છે. એ બ્રહ્મ—સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત તેજ—સંતો જે ગુણાતીત થઈ, મનનિર્વિકલ્પ કરીને અનુભવે છે, એજ લોક છે. કૃષ્ણે તેમને બ્રહ્મના સરોવર સુધી લઈ ગયા, જેમાં તેમને ડુબાડી પછી બહાર કાઢ્યા, અને એ લોક દર્શાવ્યો, જ્યાં કદી અક્રૂર ગયા હતા. નંદ અને બીજા ગોપો એ સ્થાન જોઈને પરમ આનંદમાં ડૂબી ગયા અને આશ્ચર્યથી જોયું કે ત્યાં કૃષ્ણની સ્તુતિ થઈ રહી છે. જ્ઞાન, વિવેક, શાસ્ત્ર, તપ, અનુભવ, પરંપરા અને અનુમાન—આ બધાની શરૂઆત અને અંતે જે છે, સમય અને કારણ પણ, એ બધાની વચ્ચે પણ એજ છે. જેમ સોનાથી બનેલા બધા દાગીના પહેલાં અને પછી પણ સોનાથી જ બનેલા છે, અને બધામાં સોનું વ્યાપેલું છે, તેમ વિવિધ નામરૂપ વચ્ચે પણ હું એજ છું. હે પ્રિય, આ જ્ઞાન ત્રણ અવસ્થાવાળું છે—ત્રણ ગુણોથી બનેલું, કારણ, ફળ અને કરનારથી યુક્ત; તેમ છતાં, જ્યારે એનું સંયોજન કે વિયોગ થાય, ત્યારે જે ચોથું અવસ્થારૂપ છે, એજ સત્ય છે. જે પહેલાં નથી, પછી નથી, મધ્યમાં પણ નથી, એ માત્ર નામજ છે; જે પરમાત્મા દ્વારા 'અસ્તિત્વ' સ્વરૂપે સ્થિર થયેલું છે, એજ ખરેખર છે—એમ મારું મત છે. આ રીતે, ભગવતકથાના દસમા સ્કંધના પ્રથમ ભાગના અઢ્ઠાવીસમા અધ્યાયનો અંત થાય છે—જે મહાપુરાણ, શ્રીમદ્ ભાગવત, પરમ હંસ સમાન ઋષિઓના શાસ્ત્ર છે.