શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રાચીન સમયમાં, વ્રજના પ્રધાન, જ્યારે રાજા વિનાના દેશમાં ધર્મનિષ્ઠ લોકો દુષ્કર્મીઓથી પીડાતા હતા, ત્યારે તેઓએ એકતાથી તેમના પર હુમલો કરનાર લૂંટારાંઓને હરાવીને સુરક્ષા મેળવી હતી. જે ભાગ્યશાળી લોકોએ આમાં પ્રેમ વિકસાવ્યો, તેમને દુર્ભાગ્ય ક્યારેય જીતી શકતું નથી; જેમ કે, જે લોકો વિષ્ણુ દ્વારા રક્ષિત છે તેમને દૈત્ય હારી શકતા નથી. આથી, નંદનો પુત્ર ગુણ, વૈભવ, યશ અને પ્રભાવમાં નારાયણ સમાન છે; તેથી તેના કાર્યોમાં કોઈ આશ્ચર્ય નથી. ગર્ગમુનિએ મને આ રીતે સીધી રીતે ઉપદેશ આપ્યા બાદ, તેઓ પોતાના ઘરે પાછા ગયા. હું શ્રીકૃષ્ણને, સહજ રીતે અદભૂત કૃત્યો કરનારને, નારાયણનો અંશ માનું છું. નંદના શબ્દો અને ગર્ગમુનિની વાણી સાંભળીને, તથા કૃષ્ણની અપરિમિત તેજસ્વિતા જોઈને અને સાંભળી વ્રજવાસીઓ આનંદથી, કોઈ આશ્ચર્ય વિના, નંદ અને કૃષ્ણનું સન્માન કરવા લાગ્યા. પછી, જ્યારે ઇન્દ્ર દેવતા યજ્ઞમાં વિક્ષેપ થવાથી ક્રોધિત થઈ, ભારે વરસાદ, ઢોળ અને પવન મોકલ્યા, ત્યારે ગોપ અને ગાયો ખૂબ જ દુઃખી થયા. ત્યારે કૃષ્ણ, જેમના સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય નહોતું, હસતા હસતા કરુણાભાવે એક હાથથી પર્વત ઉખાડી, બાળક જેમ રમકડું ઉંચકે તેમ, ગોપસમુદાયની રક્ષા કરી. એ સમયે, પોતાની શક્તિ પર ગર્વિત ઇન્દ્ર ગાયો પર પ્રસન્ન થયો નહોતો. આ રીતે, ભગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગના છવીસમા અધ્યાયનો અંત આવ્યો. મહાન સંતો, જે આસક્તિથી મુક્ત, મને જ ધ્યાનમાં રાખી, શાંતિથી રહે છે, સર્વેને સમાન દ્રષ્ટિથી જુએ છે, સ્વામિત્વ અને અહંકારથી રહિત છે, દ્વંદ્વોથી અડગ છે અને લોભથી મુક્ત છે. એવા સંતોમાં, હે ભાગ્યશાળી, મારી કથાઓ હંમેશા ઉદ્ભવે છે; તે શ્રેષ્ઠ લોકોમાં પવિત્રતા લાવે છે અને પાપ દૂર કરે છે. જે લોકો શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી તેને સાંભળે છે, ગાય છે, અથવા માન્યતા આપે છે, તેઓને મારા પર ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. જે સંતે મારી ભક્તિ પ્રાપ્ત કરી છે, તેને બીજું શું મેળવવું બાકી રહે છે? કારણ કે તે મારા, અનંત, બ્રહ્મ અને આનંદ સ્વરૂપમાં પરમ આનંદ અનુભવ કરે છે. જેમ blazing અગ્નિ પાસે જવાથી ઠંડી, ભય અને અંધકાર દૂર થાય છે, તેમ સંતોનું સંગમ પણ એ જ રીતે લાભદાયી છે. જે લોકો જન્મમરણના ભયાનક સાગરમાં ડૂબી રહ્યા છે, માટે બ્રહ્મજ્ઞાની, શાંતિમય સંતો મજબૂત નૌકા સમાન છે. ભોજન જીવનો આધાર છે; હું દુઃખિતો માટે આશ્રય છું; ધર્મે લોકો મૃત્યુ પછીનું ધન છે; અને સંસારભયથી પીડિતો માટે સંતો જ સાચો આશ્રય છે. સંતો બહાર ઉગતા સૂર્ય સમાન દ્રષ્ટિ આપે છે; દેવ, સંબંધીઓ, સંતો અને હું પોતે—આ બધામાં પણ સંતો શ્રેષ્ઠ છે. એ રીતે, વૈતસેન—even ઉર્વશી પછી પણ—વિષયોમાં અસક્ત રહી, આત્મામાં આનંદ પામી, ધરતી પર વિહરતા રહ્યા. સ્પર્શની ગુણવત્તા—નરમાઈ, કઠિનતા, ઠંડક અને ગરમી—હવા તત્ત્વના સૂક્ષ્મ ગુણ છે. હવામાં ગતિ, એકત્રિત થવું, પ્રાપ્ત કરવું, વસ્તુઓમાં આગવું સ્થાન મેળવવું અને સર્વેંદ્રિયોમાં શ્રેષ્ઠતા—આ હવાના લક્ષણો છે. હવાના સ્પર્શ ગુણ અને દૈવી પ્રેરણાથી રૂપનું પ્રાગટ્ય થયું; પછી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થયો અને આંખ રૂપના ગ્રહણ માટેનું ઇન્દ્રિય બની. પદાર્થપણા, ગુણપણા અને વ્યક્તિગતતા—આ અગ્નિ (પ્રકાશ)ના શુદ્ધ રૂપના કાર્ય છે. પ્રકાશના કાર્યમાં પ્રકાશિત કરવું, પકવવું, ગરમ કરવું, બળવું, ઠંડી દૂર કરવી, સુકવવું અને ભૂખ-તરસ ઉત્પન્ન કરવી—આ બધા આગના કાર્ય છે. પછી, શુદ્ધ રૂપમાંથી, અગ્નિ દ્વારા પરિવર્તિત અને દૈવી પ્રેરણાથી, શુદ્ધ રસનું સર્જન થયું; ત્યારબાદ પાણી અને સ્વાદગ્રાહક ઇન્દ્રિય—જિહ્વા—ઉપજી. કસેલ, મીઠો, તીખો, કડવો, ખાટો—આ રીતે તત્ત્વોના વિવિધ સંયોજનથી એક સ્વાદ અનેક સ્વરૂપે વહેંચાય છે. પાણીના કાર્યમાં ભેજ આપવું, ઘનતા લાવવી, સંતોષ આપવો, જીવન ટકાવવું, પોષણ કરવું, આનંદ આપવો, ગરમી શમાવવી અને સમૃદ્ધિ લાવવી—આ બધું છે. પછી, શુદ્ધ સ્વાદમાંથી, પાણી દ્વારા પરિવર્તિત અને દૈવી પ્રેરણાથી, શુદ્ધ ગંધનું સર્જન થયું; ત્યારબાદ પૃથ્વી અને ગંધગ્રાહક ઇન્દ્રિય—નાક—ઉપજી. પદાર્થોના ભિન્ન સંયોજનથી એક ગંધ અનેક પ્રકારની—માટીનાં, દુર્ગંધ, સુગંધ, નરમ, તીવ્ર, ખાટી વગેરે—રૂપે વહેંચાય છે. પૃથ્વીનું કાર્ય—સર્જન માટે આધાર, બ્રહ્મનું નિવાસ, આધાર, સાચી વિશિષ્ટતા, અને સર્વ ગુણોનું પ્રગટ થવું—આ છે. જેનામાં આકાશનો વિશિષ્ટ ગુણ વિષય હોય, તે શ્રવણ કહેવાય; હવાના ગુણ માટે સ્પર્શ, અગ્નિના ગુણ માટે દ્રષ્ટિ, પાણીના ગુણ માટે સ્વાદ, પૃથ્વીના ગુણ માટે ગંધ—આ રીતે દરેકનું કાર્ય નિર્ધારિત છે. એક ગુણ એક પદાર્થમાં જોવા મળે છે, બીજામાં નથી; એટલે પૃથ્વીમાં જ સર્વ ગુણોની વિશિષ્ટતા જોવા મળે છે. આપણે જાણીએ છીએ કે મહતત્વથી શરૂ થતાં સાત તત્ત્વો, સમય, કર્મ અને ગુણથી સંયુક્ત થઈ, બ્રહ્માંડના મૂળ સ્વરૂપમાં પ્રવેશ્યા. આ રીતે, તેઓ એકબીજામાં પ્રવેશી અને જોડાઈ, નિર્જીવ બ્રહ્માંડ અંડાનું સર્જન થયું; ત્યારથી વિરાટ પુરુષ પ્રગટ થયા. આ વિશિષ્ટ બ્રહ્માંડ અંડું, ક્રમશઃ દસ આવરણોથી—પાણી વગેરે—ઘેરાયેલું છે અને બહારથી પ્રકૃતિથી આવૃત છે; એમાં જ આખું જગત, ભગવાન હરિનું સ્વરૂપ, વિરાજમાન છે. સુવર્ણ બ્રહ્માંડમાંથી ઉગીને, જલ પર શયન કરીને, મહાદેવ તેમાં પ્રવેશ્યા અને અનેક રીતે જગતનું વિસ્તરણ કર્યું. પ્રથમ, તેમના મુખમાંથી વાણી ઉપજી; વાણીમાંથી અગ્નિ; પછી નાસિકાઓમાંથી શ્વાસ, અને એમાંથી ગંધનો અનુભવ થયો. ગંધથી હવા, પછી આંખો, એમાંથી દ્રષ્ટિ, એમાંથી સૂર્ય; પછી કાન, એમાંથી શ્રવણ, એમાંથી દિશાઓ. વિરાજે ત્વચા વિભાજિત કરી, એમાંથી વાળ, રોમ વગેરે ઉપજ્યા; પછી વનસ્પતિઓ અને પછી પ્રજનન અંગ સર્જાયા. વીર્યથી પાણી, પછી ગુદા સર્જાઈ અને ખુલ્યું; ગુદા પરથી અપાન વાયુ, અને અપાનથી મૃત્યુ, જે સંસારમાં ભયનું કારણ છે. હાથો સર્જાયા અને ખુલ્યા; એમાંથી શક્તિ, અને એમાંથી ઇન્દ્ર. પગ સર્જાયા અને ખુલ્યા; એમાંથી ગતિ, અને એમાંથી વિષ્ણુ. રક્તનાળીઓ ખુલ્યા અને એમાંથી રક્ત ભરાયું; નદીઓનું સર્જન થયું, પછી પેટનું સર્જન થયું. આ રીતે, સૃષ્ટિનું દિવ્ય અને વૈજ્ઞાનિક વર્ણન થાય છે, જ્યાં દરેક તત્ત્વ અને અંગનું સર્જન ભગવાનના વિરાટ સ્વરૂપમાંથી થયું છે.