શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાને વિવિધ યુગોમાં વિવિધ વર્ણ ધારણ કર્યા છે—પ્રથમ તેઓ શ્વેત (સફેદ), પછી લાલ, પછી પીળા અને હવે તેઓ શ્યામ (કાળા) રૂપે પ્રગટ થયા છે. અગાઉ તેઓ વસુદેવના પુત્ર તરીકે અવતરી હતા, અને હવે તેઓ તમારા પુત્ર છે. વિદ્વાનો તેમને 'વાસુદેવ' નામે ઓળખે છે. તમારા પુત્રની અનેક નામો અને રૂપો છે, જે તેમના ગુણ અને કૃત્યો પ્રમાણે છે. હું તેમને ઓળખું છું, પણ સામાન્ય લોકો તેમને સંપૂર્ણ રીતે ઓળખતા નથી. ગોકુલ અને ગોપાળક સમુદાયના આનંદદાતા, તમારો આ પુત્ર, તમને સર્વ પ્રકારની સમૃદ્ધિ આપશે; તેમના દ્વારા તમે સહેલાઈથી તમામ સંકટો પર વિજય હાંસલ કરી શકશો. અતિ પ્રાચીન સમયમાં, જયારે રાજા નહોતો અને ધર્મનિષ્ઠ લોકો દુષ્કર્મીઓથી પીડાતા હતા, ત્યારે પણ તેમણે તેમને રક્ષા કરી હતી અને લૂંટારૂઓને એકસાથે હરાવ્યા હતા. જેમ વિષ્ણુની રક્ષા હેઠળ રહેલા લોકોને દૈત્ય પરાજિત કરી શકતા નથી, તેમ જ જેમને તેમના પર સ્નેહ થાય છે, તેઓ દુઃખથી વિજયી થાય છે. આથી, નંદનંદન ભગવાન ગુણ, ભાગ્ય, યશ અને પ્રભાવમાં નારાયણ સમાન છે; તેથી તેમના કૃત્યોમાં આશ્ચર્ય કરવાની જરૂર નથી. ગર્ગમુનિએ આ રીતે સ્પષ્ટ ઉપદેશ આપ્યા પછી, તેઓ પોતાના ઘરે પરત ગયા. ત્યારબાદ, મેં શ્રીકૃષ્ણને સહજમાં અઘટિત કાર્ય કરનાર, નારાયણના અંશરૂપ માન્યા. નંદના વચનો અને ગર્ગમુનિની ગાથા સાંભળીને, વ્રજવાસીઓએ શ્રીકૃષ્ણના અપરિમિત તેજને જોઈ અને સાંભળી આનંદપૂર્વક નંદ અને કૃષ્ણનું સન્માન કર્યું; તેમને હવે કોઈ આશ્ચર્ય ન હતું. પછી, જયારે ઇન્દ્ર દેવ ગુસ્સામાં યજ્ઞમાં વિઘ્ન આવી ગયો તે માટે ભારે વરસાદ, ગાડા અને પવન મોકલ્યા, અને ગોપાલકો તથા ગાયો પરેશાન થયા, ત્યારે કૃષ્ણને એકમાત્ર આશ્રય તરીકે જોઈ, દયાભાવથી સ્મિત કરતાં, તેમણે એક હાથથી પર્વત ઉખાડી લીધો—બાળક જેમ રમકડું ઉઠાવે તેમ—અને સમગ્ર ગોપસમુદાયની રક્ષા કરી. એ રીતે ઇન્દ્ર, પોતાની શક્તિથી ગર્વિત, ગાયો માટે પ્રસન્ન થયો નહીં. આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગના છવીસમા અધ્યાયનો અંત આવ્યો. મહાન વૈરાગ્યવંતો માટે આ પુરાણ છે. સંતો, અનાસક્ત, મારા ચિંતનમાં લીન, શાંત, સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ ધરાવતા, મમત્વ અને અહંકારથી મુક્ત, દ્વંદ્વોથી અડગ અને લોભરહિત હોય છે. એવા પુણ્યશાળી લોકોમાં, હે ભાગ્યશાળી, મારી કથાઓ હંમેશાં પ્રગટ થાય છે; જે તેમને હૃદયપૂર્વક સ્વીકારે છે, તેમના પાપો દૂર થાય છે. જે લોકો શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળે, ગાયે, મંજૂરે, અને મને ભક્તિપૂર્વક અર્પિત રહે છે, તેઓ મારા પર અખંડ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે. એવા સંતે જ્યારે પરમ આનંદરૂપ, અનંત, બ્રહ્મસ્વરૂપ મુજમાં આનંદ અનુભવે છે, ત્યારે તેને બીજું શું પ્રાપ્ત કરવું રહે છે? જેમ પ્રખર અગ્નિ પાસે જતા ઠંડી, ભય અને અંધકાર દૂર થાય છે, તેમ સંતોનો સહવાસ પણ એ જ રીતે લાભદાયક છે. જે લોકો જન્મમરણના ભયાનક સાગરમાં ડૂબી રહ્યા છે, એવા માટે બ્રહ્મજ્ઞાની, શાંત સંતો મજબૂત નૌકાની જેમ છે. જેમ ખોરાકે પ્રાણીઓનું જીવન છે, હું દુઃખિતો માટે આશ્રય છું, ધર્મે મૃત્યુ પછીનું ધન છે, તેમ સંતો દુનિયામાં ભયભીત માટે આશ્રય છે. સંતો ઉગતા સૂર્ય સમાન દૃષ્ટિ આપે છે; દેવ, સગા, સંતો અને હું સ્વયં—all are saints. એ રીતે, વૈતસેન—even after Urvashi, detached from worldly enjoyments, wandered the earth, delighting in the self. સ્પર્શની નરમાઈ અને કઠિનતા, ઠંડી અને ગરમી—આ વાયુતત્ત્વના ગુણ છે. ચળપળ, એકઠું કરવું, પ્રાપ્ત કરવું, વસ્તુઓમાં નેતૃત્વ અને સર્વે ઇન્દ્રિયોના તત્વ—all these are actions of air. વાયુના સ્પર્શતત્ત્વમાંથી, દૈવી પ્રેરણાથી, રૂપ ઉપસ્થિત થયું; ત્યારબાદ પ્રકાશ પ્રગટ થયો અને આંખ રૂપના ગ્રહણ માટે ઉપકરણ બની. પદાર્થ હોવું, ગુણ હોવું, એકક હોવું—આગ્નિ માટે શુદ્ધ રૂપના કાર્ય છે. પ્રકાશ, રસોઈ, ગરમ કરવું, બળવું, ઠંડી દૂર કરવી, સુકવવું, ભૂખ અને તરસ ઉત્પન્ન કરવી—આ અગ્નિના કાર્ય છે. શુદ્ધ રૂપમાંથી, અગ્નિ દ્વારા પરિવર્તિત અને દૈવી પ્રેરિત, શુદ્ધ રસ ઉત્પન્ન થયો; ત્યારબાદ પાણી અને સ્વાદ ગ્રહણ માટે જીભ. કસેલો, મીઠો, કડવો, તીખો, ખાટો—આ રીતે એક સ્વાદ વિવિધ તત્ત્વોના સંયોજનથી અલગ-અલગ રૂપે વર્ણાય છે. ભીંજવવું, ઘન બનાવવું, સંતોષ આપવું, જીવન જાળવવું, પોષણ, આનંદ, ગરમી શમાવવી અને સમૃદ્ધિ—આ પાણીના કાર્ય છે. પછી શુદ્ધ સ્વાદમાંથી, પાણી દ્વારા પરિવર્તિત અને દૈવી પ્રેરણા વડે, શુદ્ધ ગંધ ઉત્પન્ન થઈ; ત્યારબાદ પૃથ્વી અને ગંધ ગ્રહણ માટે નાક. તત્ત્વોના વિવિધ સંયોજનથી એક ગંધ પણ માટી, દુર્ગંધ, સુગંધ, નરમ, તીવ્ર, ખાટી વગેરે રૂપે જુદી પડે છે. આકાર આપવું, બ્રહ્મનું નિવાસસ્થાન, આધાર, સાચી વિશિષ્ટતા, અને સર્વ ગુણોની ઉત્પત્તિ—આ પૃથ્વીના લક્ષણ છે. જેનામાં આકાશનું વિશિષ્ટ ગુણ્ય વિષય છે તે શ્રવણ કહેવાય છે; વાયુનું વિશિષ્ટ ગુણ્ય વિષય હોય તે સ્પર્શ; અગ્નિનું વિશિષ્ટ ગુણ્ય વિષય હોય તે દૃષ્ટિ; પાણીનું વિશિષ્ટ ગુણ્ય વિષય હોય તે સ્વાદ; પૃથ્વીનું વિશિષ્ટ ગુણ્ય વિષય હોય તે ગંધ. એક ગુણ એક વસ્તુમાં જોવા મળે છે, બીજીમાં નહીં; આથી પૃથ્વીમાં જ સર્વે ગુણોનું વિશિષ્ટ વિભાજન ઓળખાય છે. આ સાત તત્ત્વો—મહત્તત્વથી આરંભ કરીને—સમય, કર્મ અને ગુણ સાથે સંયુક્ત થઈ, તેઓ બ્રહ્માંડના પ્રાકૃત રૂપમાં પ્રવેશ્યા. ત્યારબાદ, જ્યારે એ બધું ભળી ગયું, ત્યારે જડ બ્રહ્માંડનું ડુંગરું (એંડ) ઉત્પન્ન થયું; તેમાંંથી વિરાટ પુરુષ ઉત્પન્ન થયા. આ વિશિષ્ટ બ્રહ્માંડ દસ આવરણોથી ઘેરાયેલું છે—પહેલા પાણી વગેરે—and then wrapped by primordial matter; એમાં જ સર્વ લોકોનું વિશાળ વિશ્વ છે, જે ભગવાન હરિનું સ્વરૂપ છે. સ્વર્ણમય બ્રહ્માંડમાંથી ઊભરી, જળ પર શયન કરતાં મહાદેવ તેમાં પ્રવેશ્યા અને અનેક રીતે જગતની અવકાશને વિભાજિત કરી. પ્રથમ તેમના મુખ ખુલ્યા, તેમાંંથી વાણી ઉત્પન્ન થઈ; વાણીમાંથી અગ્નિ, પછી નાસિકા, જેમાંથી શ્વાસ અને પછી ગંધની ઇન્દ્રિય ઉત્પન્ન થઈ. ગંધથી વાયુ, પછી આંખો, જેમાંથી દૃષ્ટિ, ત્યારબાદ સૂર્ય; પછી કાન, જેમાંથી શ્રવણ અને ત્યારબાદ દિશાઓ ઉત્પન્ન થઈ. આ રીતે, ભગવાનના વિરાટ સ્વરૂપમાંથી સમગ્ર જગતની ઉત્પત્તિ અને વિવિધ તત્ત્વોની રચના થઈ.