શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ગોકુલમાં ગોપો પોતાના રોજિંદા જીવનમાં મુખ્યત્વે ચાર પ્રકારના વ્યવસાયમાં સંલગ્ન રહેતા—ખેતમજૂરી, વેપાર, ગાયોની સંભાળ અને વ્યાજ પર ધંધો, તેમજ સંગીત. એમાં પણ તેઓ તો સદાય ગાયોની સેવામાં જતનપૂર્વક વ્યસ્ત રહેતા. જગતમાં જાળવણી, સૃષ્ટિ અને વિનાશ માટે સત્ત્વ, રજ અને તમ—આ ત્રણ ગુણો જ કારણરૂપ છે; રજસથી જગતની રચના થાય છે, અને એકમાંથી બીજું ભિન્ન-ભિન્ન જગત ઉત્પન્ન થાય છે. રજસના પ્રભાવથી મેઘો સર્વત્ર વરસાદ વરસાવે છે, એ જ પાણીથી સર્વ જીવોનું પોષણ થાય છે—પછી એમાં ઇન્દ્ર શું કરી શકે? ગોપો કહે છે, “અમને તો શહેરો, ગામડાં કે ઘરો નથી; અમે તો સદાય જંગલમાં, વન અને પહાડોમાં રહેતા છીએ. તેથી, હે પ્રિય, ચાલો ગાયો, બ્રાહ્મણો અને પર્વત માટે યજ્ઞ કરીએ; જે સામગ્રી ઇન્દ્રની પૂજા માટે રાખી છે, એ જ હવે આ યજ્ઞ માટે વાપરીએ.” “વિવિધ પ્રકારના પકવાન, રસ, ખીચડી, કેરી, તલના લાડુ, તલના પકવાન અને દૂધના અનેક વ્યંજન તૈયાર કરો. વેદવિદ બ્રાહ્મણો દ્વારા અગ્નિમાં યોગ્ય રીતે હવન કરો; તેમને ઉત્તમ ભોજન અને ગાયો દાન આપો. ઘોડા રાખનાર, ચંડાલ અને પતિતોને પણ યોગ્ય દાન આપો. ગાયોને જવાર આપીને પછી પર્વતને અર્પણ કરો. સર્વે સુશોભિત થઈ, ભોજન કરીને, સુગંધિત થઈ, સુંદર વસ્ત્રો પહેરી, ગાયો, બ્રાહ્મણો, અગ્નિ અને પર્વતની પરિક્રમા કરો. હે પ્રિય, આ મારું મત છે; જો તમને યોગ્ય લાગે તો આવું કરો. આ યજ્ઞ ગાયો, બ્રાહ્મણો, પર્વત અને મને પણ અત્યંત પ્રિય છે.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને જ્યારે આવા વચન કહ્યા, ત્યારે નંદજી અને અન્ય ગોપોએ, ભગવાને ઇન્દ્રના અહંકારને દમાવવા માટે જે કહ્યું, તેને યોગ્ય માની સ્વીકારી લીધું. એમણે શ્રીકૃષ્ણના કહેવા પ્રમાણે બધું કર્યું—બ્રાહ્મણો દ્વારા મંત્રોચ્ચારણ કરાવી, યજ્ઞની સામગ્રી પર્વત અને બ્રાહ્મણો માટે વાપરી. સૌએ યોગ્ય રીતે દાન આપ્યું, ગાયોને જવાર આપ્યા, અને ગાયોના સમૂહને આગળ રાખીને પર્વતની પરિક્રમા કરી. સુશોભિત બળદગાડાં પર બેસી, ગોપીઓ કૃષ્ણલીલાનું ગાન કરતી હતી અને બ્રાહ્મણોના આશીર્વાદ પ્રાપ્ત કરતી હતી. એ સમયે કૃષ્ણે બીજું રૂપ ધારણ કરીને ગોપોનું મનોભય દૂર કરવા માટે જાહેરાત કરી: “હું જ પર્વત છું,” અને વિશાળ રૂપ ધારણ કરીને સર્વે અર્પણ સ્વીકારી લીધાં. કૃષ્ણે પોતે અને વ્રજવાસીઓએ પણ આત્માને આત્માને નમસ્કાર કર્યો—“જો, આ પર્વત સ્વરૂપે પ્રગટ થયો છે અને અમારે પર કૃપા કરી છે.” એ પર્વત પોતાની ઇચ્છાથી રૂપ ધારણ કરી જંગલમાં વસે છે અને જે તેને અવમાનના કરે છે, એવા મરણધર્મીઓને નાશ કરે છે; તેથી, આપણી અને ગાયોની રક્ષા માટે આપણે તેને નમસ્કાર કરીએ. આ રીતે વાસુદેવના પ્રેરણે ગોપોએ કૃષ્ણ સાથે મળી પર્વત, ગાયો, બ્રાહ્મણો અને યજ્ઞ માટે વિધિપૂર્વક કર્મ કર્યું અને પછી વ્રજમાં પાછા ફર્યા. આ રીતે ભગવતના દસમા સ્કંધના પ્રથમ ભાગના ચોવીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે. પછી ભગવાન કહે છે: “મને, સર્વ જીવોના હૃદયમાં વસતા, આત્મસ્વરૂપ, સ્વયંપ્રકાશી સ્વરૂપને સ્વયં આત્મા દ્વારા ઓળખી, તું દુઃખ અને ભયથી મુક્ત થશે. માતા, હું તને અધ્યાત્મજ્ઞાન આપું છું, જે સર્વ કર્મોને શાંતિ આપે છે; એ જ્ઞાનથી તું ભયને પાર કરી જશે.” મૈત્રેય કહે છે: આમ, પ્રજાપતિપતિ કપિલના વચન સાંભળીને, પ્રસન્ન થઈ, તેમણે ભગવાનની પરિક્રમા કરી અને જંગલમાં ચાલ્યા ગયા. તેમણે મૌનવ્રત ધારણ કર્યું, એકમાત્ર આત્મા પર આધાર રાખ્યો, નિર્લિપ્ત રહી, ભટકતાં, અગ્નિ વિના અને સ્થિર નિવાસ વિના જીવન વિતાવ્યું. તેમનું મન બ્રહ્મમાં લીન થયું—જે અવ્યક્ત અને વ્યક્ત બંનેથી પાર છે, ગુણરૂપે દેખાય છે પણ સ્વયં ગુણાતીત છે, એકાગ્ર ભક્તિથી પ્રાપ્ત થાય છે. અહંકાર અને મમત્વથી રહિત, દ્વંદ્વથી ઉપર, સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ રાખીને, આત્મામાં સ્થિર રહી, અંતરમાં શાંત અને મજબૂત મનવાળા, જેમ શાંત દરિયે લહેર ન હોય એમ, એમના મનમાં પણ કોઈ ઉથલપાથલ ન રહી. વાસુદેવ, સર્વજ્ઞ, અંતર્યામી ભગવાનમાં પરમ ભક્તિથી, તેમણે પોતાના આત્માનું સાક્ષાત્કાર કર્યું અને બંધનમુક્ત થયા. તેમણે સર્વે જીવોમાં ભગવાનને પોતાનાં સ્વરૂપરૂપે જોયા અને પોતાના અંદર સર્વે જીવોમાં ભગવાનને જોયા. રાગ-દ્વેષથી મુક્ત, સર્વેમાં સમભાવ ધરાવતા, પરમ ભક્તિથી યુક્ત, તેઓ ભગવાનના પરમ ભક્તપદે સ્થિત થયા. તેમનું રૂપ દિવ્ય તેજથી તેજસ્વી હતું—મસ્તક પર મુગટ, હાથમાં કંકણ, ગળામાં હાર, પગમાં પાયલ, કમર પર કટિબંધ; શંખ, ચક્ર, ગદા, કમળ અને સુંદર વણમાલા તથા અમૂલ્ય રત્નોથી શોભિત. ગળામાં કૌસ્તુભમણિ ઝળહળી રહી હતી, સિંહ જેવા ભુજાઓ, અખૂટ કીર્તિથી પ્રકાશિત, spotless ચિંતામણિ જેવું રૂપ. પેટ પર ત્રણ રેખાઓ, શ્વાસ-પ્રશ્વાસથી હલનચલન, જાણે આખું બ્રહ્માંડ જ એમના નાભિમાંથી પ્રવાહિત થાય છે. એ કાળી કમર પર સુવર્ણ પટ્ટો સાથે ઝળહળતું પીળું વસ્ત્ર, જાંઘ, ઘૂંટણ અને પિંડા સુંદર અને સુગઠિત. એમના પગ શરદના કમળ જેવી કાંતિ ધરાવતા, પાંખડી જેવા, નખોમાંથી પ્રકાશ નીકળતો, આંતરિક અંધકાર દૂર કરતો—હે ગુરુ, તમારા એ ચરણ દર્શાવો, જે અજ્ઞાન-અંધકાર પાર કરવા ઈચ્છનાર માટે માર્ગ છે. આ રૂપ જ આત્મશુદ્ધિ ઈચ્છનાર માટે ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે; આ પર ભક્તિ કરવાથી પોતાના કર્મમાં સ્થિત વ્યક્તિને નિર્ભયતા પ્રાપ્ત થાય છે. તમે ભક્તિથી પ્રાપ્ત થાઓ છો, પણ સર્વે દેહધારીઓ માટે દુર્લભ છો; આત્મસ્વામીપણું પણ તમારી પરમ ભક્તિથી પ્રાપ્ત પરમપદની સામે તુચ્છ છે. જે ભગવાનને, દુર્લભ—even પુણ્યશાળી માટે પણ—એકાગ્ર ભક્તિથી પૂજે છે, એ પછી બીજા કશાની ઇચ્છા કેમ રાખે? જ્યાં મૃત્યુ પણ, જે જીવને તેને વિષે આસક્તિ નથી, તેને સ્પર્શી શકતો નથી—even જ્યારે તે બ્રહ્માંડને પણ વિનાશ કરે છે. સ્વર્ગ કે મોક્ષ પણ ભગવાનના ભક્તોની અડધી ક્ષણની સંગતિની સરખામણીમાં તુચ્છ છે—પછી બીજાં ફળ તો શું કહેવાય! અતઃ, હે નિર્દોષ, અમને એવા મહાત્માઓની સંગતિ મળે, જેમનું ચરિત્ર પવિત્ર છે, સર્વે પ્રાણીઓ પર દયાળુ છે, અને જેમના પાપો ભગવાનની કથા-કીર્તનથી અંતરબાહ્ય ધોઈ ગયા છે—આ જ અમારે પર તમારી કૃપા છે. જેનું મન બાહ્ય વિષયોમાં ભટકે નહીં, અજ્ઞાનના અંધકારમાં ન ફસાય, ભક્તિ અને યોગથી શુદ્ધ થયું હોય—એવો મુનિ ચોક્કસપણે તમારો માર્ગ જોઈ શકે છે. જેમાં આ જગત દેખાય છે અને જેનાથી જગત પ્રકાશિત થાય છે—એ પરમ બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ, આકાશ જેવું વ્યાપક, એ જ અંતિમ તત્વ છે.