શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

એક દિવસ, વ્રજમાં એક અનોખો કૌતુક જોવા મળ્યું. યુવાન કૃષ્ણે પોતાના પિતા નંદજી પાસે પ્રશ્ન કર્યો: “પિતાશ્રી, આ વ્રજમાં જે આલોઇ-ધમાલ મચી છે, તેનો હેતુ શું છે? કોણ માટે છે અને કોણે આ યજ્ઞ આરંભ્યો છે?” કૃષ્ણે વધુ ઉત્સુકતા સાથે કહ્યું, “મારે આ વિષયમાં ઘણું જાણવા છે, કૃપા કરીને મને કહો. સદ્ગૃહસ્થ અને ધર્મનિષ્ઠ લોકો પોતાના કર્મો ગુપ્ત રાખતા નથી.” કૃષ્ણે આગળ સમજાવ્યું, “સાચો મિત્ર તો એ જ કહેવાય કે જે મિત્રો, શત્રુઓ કે નિષ્પક્ષ પ્રત્યે એકસરખું વર્તે છે અને કોઈ સાથે દ્વેષ રાખતો નથી. મનુષ્ય જાણે કે અજાણે કર્મ કરે છે; વિવેકી લોકો માટે કર્મ સફળતા લાવે છે, પણ અવિવેકી માટે નહિ. પિતાશ્રી, આપ જે યજ્ઞની વિચારણા કરો છો, તેનું હેતુ શું છે? કે માત્ર પરંપરાગત છે? કૃપા કરીને મને યોગ્ય રીતે સમજાવો.” નંદબાબાએ સમજાવ્યું, “પુત્ર, ઇન્દ્ર દેવ વ્રષ્ટિના સ્વામી છે. વાદળો તેમનો સ્વરૂપ છે અને તેઓ જ પાણી વરસાવે છે, જેનાથી સર્વ જીવો આનંદ અને પોષણ પામે છે. અમે અને અન્ય વ્રજવાસીઓ પણ એ વાદળોના સ્વામી ઇન્દ્રની પૂજા કરીએ છીએ—ઘી અને અન્ય સામગ્રીથી યજ્ઞ કરવામાં આવે છે. એ યજ્ઞમાંથી જે બચી જાય છે, તેનાથી લોકો ત્રણ પુરુષાર્થ માટે જીવન નિર્વાહ કરે છે. માનવ પ્રયાસોને ફળ આપનાર પણ વ્રષ્ટિદેવ છે. જે મનુષ્ય આવા પરંપરાગત ધર્મને ઇચ્છા, લોભ, ભય કે દ્વેષથી ત્યજી દે છે, તેને ક્યારેય કલ્યાણ પ્રાપ્ત થતું નથી.” શુકદેવજી કહે છે: નંદ અને અન્ય ગોપોના શબ્દો સાંભળીને, કેશવ—કૃષ્ણ—એ ઇન્દ્ર પ્રત્યે ક્રોધ જગાડતાં પોતાના પિતાને કહ્યું: “પિતા, જીવ આત્મા કર્મથી જન્મે છે અને કર્મથી જ વિલય પામે છે. સુખ, દુઃખ, ભય કે નિર્ભયતા—બધું કર્મથી જ આવે છે. જો કોઈ દેવ અન્યના કર્મોનું ફળ આપે છે, તો તે પણ કર્તા પર આધાર રાખે છે; જે કર્મ ન કરે, તેના પર તેનો અધિકાર નથી. જે લોકો પોતાનાં કર્મ અનુસાર જીવશે, તેમના માટે ઇન્દ્રનું શું કામ? તે તેમની સ્વભાવવૃત્તિ બદલી શકતો નથી. દરેક જીવ પોતાનાં સ્વભાવ અનુસાર જ વર્તે છે—દેવ, દાનવ કે મનુષ્ય—બધું પોતાનાં સ્વભાવમાં જ સ્થિત છે.” કૃષ્ણે આગળ સમજાવ્યું, “જીવ ઊંચા કે નીચા શરીર પ્રાપ્ત કરીને કર્મ કરે છે અને કર્મથી જ બધું ત્યજે છે. મિત્ર, શત્રુ કે નિષ્પક્ષ—કર્મ જ સાચો ગુરુ અને સ્વામી છે. તેથી, પોતાના સ્વભાવમાં રહી, પોતાનું કર્મ કરીને જ પૂજા કરવી જોઈએ; જેનાથી પોતાનું જીવન ચાલે છે, એ જ સાચો દેવ છે. જેને પોતાનાં જીવન માટે એક માર્ગ હોય, છતાં બીજાં પર આધાર રાખે છે, તેને ક્યારેય કલ્યાણ મળતું નથી—જેમ અવિશ્વાસુ સ્ત્રીને પરપુરુષથી સુખ નથી મળતું.” કૃષ્ણે વર્ણાશ્રમ ધર્મ સમજાવ્યો: “બ્રાહ્મણ બ્રહ્મના જ્ઞાનથી, ક્ષત્રિય પૃથ્વીનું રક્ષણ કરીને, વૈશ્ય વેપારથી અને શૂદ્ર દ્વિજાતિઓની સેવા કરીને જીવન નિર્વાહ કરે.