શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રાચીન ઋષિઓએ જે સર્વોચ્ચ ભક્તિ દ્વારા અતિપાર, અગમ્ય અંધકારને પાર કર્યા, એ જ ભક્તિને આધાર બનાવીને હું મુકુન્દના પાદપદ્મની સેવા કરીને આ અંધકારને પાર કરીશ—આમ સત્સંગના માર્ગે નિશ્ચયપૂર્વક ચાલવાનો સંકલ્પ કર્યો. ભગવાને કહ્યું: જે જ્ઞાની, સર્વથી નિરપેક્ષ, સર્વસંપત્તિથી રહિત, થાકથી મુક્ત, સંસારમાં વિહરતો, દુરાચારીઓથી તિરસ્કૃત હોવા છતાં પોતાના ધર્મમાં અડગ રહે છે, એ જ્ઞાની એ શ્લોક બોલે છે. એ શ્લોકમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, કોઈનું સુખ-દુઃખ એના આત્મા સિવાય બીજું કોઈ કારણ નથી; મિત્ર, શત્રુ કે નિરપેક્ષ—all worldly relationships—મૂળમાં અજ્ઞાનની ઉત્પત્તિ છે. એથી, પ્રિયજન, તું સર્વ સ્વભાવથી મનને બુદ્ધિ દ્વારા મારા પર સ્થિર રાખ; એ જ યોગનો સાર છે. જે કોઈ એકાગ્ર મનથી એ જ્ઞાની દ્વારા ગવાયેલું ગીત ધારણ કરે, બોલે અથવા સાંભળે, એ જીવનના દ્વંદ્વમાં ક્યારેય વિલય પામતો નથી. શુકદેવજીએ કહ્યું: શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ વ્રજમાં રહેતા હતા, ત્યાં તેમણે ગોપો ઇન્દ્રદેવના યજ્ઞની તૈયારી કરતા જોયા. સર્વજ્ઞ, સર્વના આત્મા, સર્વનું દ્રષ્ટા એવા ભગવાન નંદજી અને અન્ય વડીલો પાસે વિનમ્રતાપૂર્વક ગયા અને પૂછ્યું: પિતાજી, આ કયા પ્રકારનો હોબાળો છે? એનો ઉદ્દેશ્ય શું છે, કોની માટે છે, અને કોણ એ યજ્ઞ કરે છે? પિતાજી, મને આ જાણવાની ખૂબ ઈચ્છા છે; કૃપા કરીને કહો, હું આતુર છું. સાચા ધર્મનિષ્ઠ લોકો પોતાના કર્મો છુપાવતા નથી. જે વ્યક્તિ મિત્ર, શત્રુ, નિરપેક્ષ—સર્વમાં સમદૃષ્ટિ, અનાયાસ, અને વિગ્રહથી દૂર રહે છે, એ સાચો મિત્ર છે, કારણ કે એ સર્વને પોતાનો જ રૂપ સમજે છે. લોકો જાણતાં-અજાણતાં કર્મ કરે છે; જ્ઞાનીઓ માટે કર્મ સફળતા લાવે છે, અજ્ઞાનીઓ માટે નહિ. તો, આ યજ્ઞ તમે કયા ઉદ્દેશ્યથી કરો છો? કે માત્ર પરંપરા માટે? હું પૂછું છું, કૃપા કરીને સ્પષ્ટ કહો. નંદજી બોલ્યા: ઇન્દ્રદેવ વરસાદના સ્વામી છે; વાદળો એના સ્વરૂપ છે. તેઓ જ પાણી વરસાવે છે, જે સર્વ જીવોને આનંદ અને જીવન આપે છે. એથી, અમે અને અન્ય લોકો એ વરસાદના દેવ, ઇન્દ્રદેવની પૂજા કરીએ છીએ, ઘી અને વિવિધ સામગ્રીથી યજ્ઞ કરીએ છીએ. એ યજ્ઞમાંથી જે બચી જાય છે, એથી લોકો જીવનના ત્રણ પુરુષાર્થ માટે જીવશે; માનવ પ્રયત્નોના ફળ માટે વરસાદદેવ કારણભૂત છે. જે માણસ પરંપરાગત ધર્મ, જે પેઢીથી પેઢી ચાલ્યો છે, તેને ઇચ્છા, લોભ, ભય કે દ્વેષથી ત્યજી દે છે, એ સુખી થતો નથી. શુકદેવજીએ કહ્યું: નંદજી અને વ્રજવાસીઓની વાત સાંભળીને, શ્રીકૃષ્ણે ઇન્દ્રદેવ પ્રત્યે ક્રોધ જગાડતાં પોતાના પિતાને કહ્યું: જીવ માત્ર કર્મથી જન્મે છે અને કર્મથી વિલય પામે છે; સુખ, દુઃખ, ભય, અને સુરક્ષા—all arise from karma alone. જો કોઈ દેવ છે, જે બીજાના કર્મના ફળ આપે છે, તો એ પણ કર્તા પર આધાર રાખે છે; એ કર્તા વિના કશું કરી શકતો નથી. જે લોકો પોતાના કર્મ અનુસાર ચાલે છે, એ માટે ઇન્દ્રદેવની શું જરૂર? એ તેમના સ્વભાવથી જે ordained છે, એ બદલવા માટે અશક્ત છે. લોકો પોતાના સ્વભાવ અનુસાર કર્મ કરે છે; દેવ, દાનવ, માનવ—all remain established in their nature. જીવ, ઊંચા કે નીચા શરીરમાં, કર્મથી જ કરે છે અને છોડે છે; મિત્ર, શત્રુ, નિરપેક્ષ—કર્મ જ ગુરુ અને સ્વામી છે. એથી, પોતાના સ્વભાવમાં રહીને, પોતાના ધર્મનું પાલન કરીને, કર્મ દ્વારા પૂજા કરવી જોઈએ; જેનાથી જીવ સીધો જીવન જીવે છે, એ જ સાચો દેવ છે. જે પાસે જીવન માટે એક માર્ગ છે, છતાં બીજા માર્ગ પર આધાર રાખે છે, એ સુખી થતો નથી—જેમ અચરિત્ર સ્ત્રી પરપુરુષથી સુખ પામતી નથી. બ્રાહ્મણ બ્રહ્મથી, ક્ષત્રિય પૃથ્વી રક્ષણથી, વૈશ્ય વેપારથી, અને શૂદ્ર દ્વિજોની સેવા દ્વારા જીવન જીવે. ખેતી, વેપાર, ગાય-પાલન, વ્યાજે ધન આપવું, સંગીત—આ ચાર જીવિકા છે; અમે તો ગાય-પાલનમાં સદાય વ્યસ્ત છીએ. સત્ત્વ, રજ, તમ—આ ત્રણે જ સંરક્ષણ, સર્જન, અને વિલયના કારણ છે; રજથી જ જગત, વિવિધતા—all arise from each other. રજના પ્રેરણે જ વાદળો સર્વત્ર પાણી વરસાવે છે; એથી જ જીવો પોષાય છે—તો ઇન્દ્ર શું કરી શકે? અમારે શહેર, ગામ કે ઘર નથી; અમે તો હંમેશા જંગલમાં, વન અને પર્વતોમાં રહીએ છીએ. એથી, ગાય, બ્રાહ્મણ અને પર્વત માટે યજ્ઞ શરૂ કરો; ઇન્દ્રની પૂજાની સામગ્રી એ માટે ઉપયોગ કરો. વિવિધ પ્રકારના પકવાન—કઢી, ખીચડી, પાયસ, પુરી, લાડુ, દૂધથી બનેલ વાનગી—સંગ્રહો. બ્રાહ્મણો, જેઓ વેદમાં પારંગત છે, તેઓ અગ્નિમાં યોગ્ય રીતે હવન કરે; તેમને ઉત્તમ ભોજન અને ગાય દાન કરો. અન્ય લોકોને—ઘોડાપાલકો, અનાત, પતિત—યોગ્ય રીતે દાન આપો; ગાયોને જવાર આપીને પર્વતને અર્પણ કરો. સૌ સજ્જ, ભોજન કરીને, તિલક કરીને, સુંદર વસ્ત્ર પહેરી, ગાય, બ્રાહ્મણ, અગ્નિ અને પર્વતની પરિક્રમા કરો. આ મારી મંતવ્યો છે, પ્રિયજન; જો તમને ગમે, તો કરો. આ યજ્ઞ ગાય, બ્રાહ્મણ, પર્વત અને મને પ્રિય છે. શુકદેવજીએ કહ્યું: ભગવાન, જે સમય સ્વરૂપે ઇન્દ્રના અહંકારને દમાવવા ઈચ્છતા હતા, તેમના શબ્દો સાંભળીને નંદજી અને વ્રજવાસીઓએ તેને યોગ્ય માનીને સ્વીકારી લીધું. અને પછી, માધુસૂદનના કહેવા પ્રમાણે, સર્વ કાર્ય કર્યું; બ્રાહ્મણોએ મંગલપઠ કર્યું, અને એ સામગ્રી પર્વત અને બ્રાહ્મણ માટે ઉપયોગ કરી. બધા દાન યોગ્ય રીતે આપ્યા, ગાયોને જવાર આપ્યું, અને ગાયોને આગળ રાખીને પર્વતની પરિક્રમા કરી. સુંદર રીતે સજ્જ ગાડાંમાં, સ્ત્રીઓ કૃષ્ણની લિલાઓ ગાઈ, અને બ્રાહ્મણોના આશીર્વાદ મેળવે. કૃષ્ણે, ગોપોનું મન નિશ્ચિત કરવા માટે, બીજું રૂપ ધારણ કર્યું અને કહ્યું, “હું જ પર્વત છું,” અને વિશાળ રૂપે સર્વ અર્પણ સ્વીકારી લીધું. વ્રજવાસીઓ સાથે, કૃષ્ણે આત્માને આત્મા તરીકે પર્વતને નમન કર્યું અને કહ્યું, “જો, આ પર્વત સ્વરૂપે પ્રગટ થયો છે અને અમને કૃપા કરી છે.” આ રીતે વ્રજમાં ઇન્દ્રયજ્ઞનો સ્થાન ગોવર્ધનપૂજાએ લીધો, અને સર્વે ગોપ-ગોપીઓ, ગાય, બ્રાહ્મણ, પર્વત અને શ્રીકૃષ્ણ—all experienced divine joy and blessings.