શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કંસારના ભય છતાં, પોતાનું અપમાન યાદ કરીને, ગોપો અને નંદાદિકે શ્રીકૃષ્ણને અવગણ્યા હોવા છતાં, અચલ ભગવાનને દર્શન કરવાની તેમની ઈચ્છામાં કદી ડગમગ્યા નહીં. તેઓ જાણતા હતા કે સુખ-દુઃખના કારણ જો ગ્રહો હોય, તો આત્માને—જે અજન્મા છે—તેમાં શું લેવાદેવા? વિદ્વાનો કહે છે કે ગ્રહો તો માત્ર અન્ય ગ્રહોને જ અસર કરે છે, તો પછી ગુસ્સો કોને કરવો? જો કર્મ સુખ-દુઃખનું મૂળ હોય, તો પણ આત્માને શું સંબંધ? કારણ કે કર્મ તો જડ અને ચેતન માટે છે, જ્યારે શરીર માત્ર ચામડું છે; આત્મા તો ચૈતન્ય સ્વરૂપ સુપર્ણ છે. તો ગુસ્સો કોને કરવો? કર્મ તો મૂળ નથી. જો સમય સુખ-દુઃખનું કારણ હોય, તો પણ આત્માને શું સંબંધ? સમય તો આત્મા જેવો જ છે. જેમ અગ્નિમાં ઉષ્ણતા તેની પોતાની નથી કે હિમમાં શીતળતા તેની નથી, એમ દ્વૈત પણ બીજું કંઈ નથી. પરમાત્મા માટે તો કદી, ક્યાંય, કોઈ રીતે દ્વૈત ઉદ્ભવતું જ નથી. જન્મ-મરણનો ચક્ર પણ એવો જ છે જેવો હું છું; જાગૃત પુરુષ તત્ત્વોને ડરે નહીં. આ પ્રાચીન ઋષિઓએ જે પરમાત્મામાં શ્રદ્ધા રાખીને પાર પામ્યા, એ જ શ્રદ્ધા પર આધાર રાખી, મુક્તિ માટે હું પણ મુકુંદના ચરણસેવામાં અવિરત રહી, અતિગાઢ અંધકાર પાર કરીશ. ભગવાને કહ્યું: જે વૈરાગ્ય, નિર્વિકારતા અને થાકમુક્ત વ્રતિ બની, દોષીઓથી ત્યજાય પછી પણ પોતાના ધર્મમાં અડગ રહે છે, તે જ્ઞાની ઋષિએ આ ઉપદેશ આપ્યો હતો. સાચું તો એ છે કે સુખ-દુઃખનું મૂળ કોઈ બીજું નથી—મિત્ર, શત્રુ કે તટસ્થ—આ બધું તો અજ્ઞાનની કલ્પના છે. તેથી, પ્રિયે, સર્વ ભાવથી મનને બુદ્ધિ દ્વારા મારે સ્થિર કરીને નિયંત્રિત કર, એ જ યોગનો સાર છે. જે કોઈ મન એકાગ્ર કરીને આ જ્ઞાની ગીતને પઢે, સંભળે કે ગાય, તે જીવનના દ્વૈતોથી કદી વિક્ષિપ્ત થતો નથી. એ સમયે, શુકદેવજી કહે છે: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ વ્રજમાં રહી રહ્યા હતા. તેમણે જોયું કે ગોપો ઈન્દ્રયજ્ઞની તૈયારી કરી રહ્યા છે. સર્વજ્ઞ, સર્વાત્મા શ્રીકૃષ્ણ નમ્રતાથી નંદાદિક વડીલોએ પૂછ્યું: પિતા, આ કયો હોબાળો છે? તેનો હેતુ શું છે? કોના માટે અને કોણ કરે છે આ યજ્ઞ? મને ખૂબ જ જાણવા ઇચ્છા છે, કૃપા કરીને કહો—ક્યાંકે સજ્જન પોતાનું કર્તવ્ય છુપાવતા નથી. સાચો મીત્ર તો એ છે, જે મિત્ર, તટસ્થ કે શત્રુમાં ભેદ રાખતો નથી, સર્વેમાં પોતાને જ જુએ છે. લોકો જાણીને કે અજાણતાં કર્મ કરે છે; વિદ્વાન માટે કર્મ સફળતા લાવે છે, અજ્ઞાની માટે નહીં. તો આ યજ્ઞનો હેતુ શું છે? કે માત્ર પરંપરા છે? કૃપા કરીને સ્પષ્ટ કહો. નંદબાબાએ કહ્યું: પુત્ર, ઈન્દ્ર દેવ વરસાદના સ્વામી છે, વાદળો તેમને સ્વરૂપ છે. તેઓ જ વરસાદ વરસાવે છે, જે સૌને આનંદ આપે છે અને જીવિત રાખે છે. અમે અને બીજા બધા ત્યાં ઈન્દ્રની પૂજા કરીએ છીએ, ઘી અને સામગ્રીથી હવન કરીએ છીએ. એમાંથી જે બચે, એથી લોકો ધર્મ, અર્થ અને કામ માટે જીવતાં રહે છે; વરસાદના દેવ મનુષ્યના પ્રયત્નોને ફળ આપે છે. પરંપરાગત ધર્મનો ત્યાગ લોભ, ઈર્ષ્યા, ડર કે રોષથી કરનાર પુરૂષ શુભ ફળ પામતો નથી. શુકદેવજી કહે છે: નંદાદિકના આ વચનો સાંભળીને, કેશવ ભગવાને ઈન્દ્ર પ્રત્યે ગુસ્સો જગાડવા માટે પિતાને કહ્યું: જીવ આત્મા કર્મથી જન્મે છે અને કર્મથી લય પામે છે; સુખ, દુઃખ, ડર કે રક્ષા—બધું કર્મથી જ થાય છે. જો કોઈ દેવ બીજાના કર્મનું ફળ આપે છે, તો એ પણ કર્તા પર આધાર રાખે છે; કર્તા વિના તેનું કોઈ વશ નથી. પછી તો, પોતાના કર્મ પર ચાલનારા માટે ઈન્દ્ર શું કરી શકે? કર્મથી જ સર્વે બંધાયેલા છે. દરેક જીવ સ્વભાવ પ્રમાણે ચાલે છે—દેવો, દાનવો કે મનુષ્ય—બધું સ્વભાવમાં સ્થિર છે. જીવ ઉંચા કે નીચા શરીર પામે, કર્મથી જ કરે છે અને ત્યાગે છે; મિત્ર, શત્રુ કે તટસ્થ—કર્મ જ ગુરુ અને સ્વામી છે. તેથી, પોતાના સ્વભાવમાં રહી, પોતાનું કર્તવ્ય કરીને કર્મપૂજા કરવી જોઈએ; જેનાથી જીવતો હોય, એ જ સાચો દેવ છે. જેને જીવવા માટે એક માર્ગ છે, છતાં બીજું અપનાવે છે, તે સુખ પામતો નથી—જેમ વ્યભિચારિ સ્ત્રી પરપુરુષથી સુખ પામતી નથી. બ્રાહ્મણ બ્રહ્મણથી, ક્ષત્રિય રક્ષા કરીને, વૈશ્ય વેપારથી અને શૂદ્ર સેવા કરીને જીવવો—એ જ યોગ્ય છે. ખેતી, વેપાર, ગોપાલન, વ્યાજ અને સંગીત—આ ચાર પ્રકારના વ્યવસાય છે, જેમાં અમે ગોપાલનમાં લિપ્ત છીએ. સત્વ, રજ અને તમ—આથી જ સંરક્ષણ, સર્જન અને વિનાશ થાય છે; રજથી જગત સર્જાય છે, એકમાંથી બીજું થાય છે. રજથી જ વાદળો વરસાદ વરસાવે છે—એથી જ જીવંતો પોષાય છે, તો પછી ઈન્દ્ર શું કરી શકે? અમે તો શહેર, ગામ કે ઘર નથી રાખતા; હંમેશા વન, પર્વતોમાં રહીએ છીએ. તેથી, ગાય, બ્રાહ્મણ અને પર્વત માટે યજ્ઞ કરીએ; ઈન્દ્રની પૂજાની સામગ્રી આ માટે વાપરીએ. વિવિધ વાનગીઓ બનાવો—પકવાન, ખીર, લાપસી, પકોડી, દૂધના વ્યંજન. વૈદિક બ્રાહ્મણો અગ્નિમાં હવન કરે, તેમને ઉત્તમ ભોજન અને ગાય આપો. ઘોડાવાળાં, ચંડાલ, પતિતોને યોગ્ય દાન આપો; ગાયોને જૌ આપો, પછી પર્વતને ભોગ ચઢાવો. શણગાર કરીને, ભોજન કરીને, સુગંધિત થઈ, સુંદર વસ્ત્રો પહેરી, ગાયો, બ્રાહ્મણો, અગ્નિ અને પર્વતની પરિક્રમા કરો. આ મારી ઇચ્છા છે, તમને યોગ્ય લાગે તો કરો—આ યજ્ઞ ગાય, બ્રાહ્મણ, પર્વત અને મને અતિપ્રિય છે. શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને, જે સમય સ્વરૂપે ઈન્દ્રનો અહંકાર દુર કરવા ઈચ્છતા હતા, એમના વચન સાંભળીને નંદાદિકે તેને યોગ્ય માની, સ્વીકારી લીધું.