શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યાદવોમાં ભગવાન વિષ્ણુ, સર્વ યોગીઓના સ્વામી, અવતરી છે – આમ અમે સાંભળ્યું છે, પણ તેમ છતાં, માયામાં મોભાઈને, અમે એમના સાચા સ્વરૂપને ઓળખી શક્યા નથી. છતાં, અમારામાં એવી સ્ત્રીઓ છે, જેમના હૃદયમાં શ્રીહરી પ્રત્યે અડીખમ ભક્તિ ઉદભવી છે – એથી અમે કેટલા ધન્ય છીએ! હે કૃષ્ણ, અવિનાશી જ્ઞાનના સ્વામી, તમને નમન! તમારી માયા દ્વારા અમારું મન કર્મના માર્ગે ભટકતું રહે છે. પણ, એ મૂળ પુરુષ, પોતાની જ માયા દ્વારા મોભાઈ ગયેલા અને એમના સાચા સ્વરૂપને ઓળખી ન શકનાર લોકોના દોષોને ચોક્કસ માફ કરી દે છે. જ્યારે એમને યાદ આવ્યું કે તેઓ કૃષ્ણને અવગણ્યા છે, ત્યારે પણ, કાંસાના ભય છતાં, તેઓ અવિનાશી ભગવાનને મળવાની ઈચ્છામાં અડગ રહ્યા. મનુષ્ય માટે સુખ-દુ:ખનું કારણ જો ગ્રહો હોય, તો આત્મા, જે જન્મ-મરણથી પર છે, માટે એ શું અર્થ રાખે? જ્ઞાની લોકો કહે છે કે ગ્રહો માત્ર બીજા ગ્રહોને જ અસર કરે છે; તો પછી ગુસ્સો કોને કરવો? જો કર્મ સુખ-દુ:ખનું કારણ હોય, તો પણ એ આત્મા માટે શું સંબંધ રાખે? કેમ કે કર્મ તો જડ અને ચેતન બંનેને જ લાગુ પડે છે. આ શરીર તો માત્ર ચામડી છે, અને વ્યક્તિ તો ચેતન સુપર્ણ છે; ગુસ્સો તો કોને કરવો? કર્મ તો મૂળ નથી. સમય જો સુખ-દુ:ખનું કારણ હોય, તો પણ એ આત્મા માટે શું સંબંધ રાખે? કેમ કે સમય પણ આત્માની જ રીતે છે. જેમ કે ગરમી અગ્નિની ગુણધર્મ નથી, કે ઠંડક બરફની, એ રીતે ગુસ્સો કોને કરવો? દ્વંદ્વ તો બીજાને લાગુ પડતું નથી. કોઈ પણ રીતે, કોઈ પણ જગ્યાએ, કોઈ પણ રીતે, પરમાત્મા માટે દ્વંદ્વ ઉદભવી શકે નહીં. જેમ હું છું, એ રીતે જન્મ-મરણનો ચક્ર પણ છે; તેથી જાગૃત વ્યક્તિ તત્વોથી ડરે નહીં. આ પરમ ભક્તિ પર આધાર રાખીને, જે પ્રાચીન ઋષિઓએ અનુસરી છે, હું મુકુન્દના પદસેવનથી અતિઅગમ્ય અંધકારને પાર કરીશ. ભગવાને કહ્યું: વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરીને, કોઈ વસ્તુની ઈચ્છા વિના, થાક વિનાના, સંન્યાસી તરીકે પૃથ્વી પર ભટકતા, અને દુરાચારીઓ દ્વારા ત્યજી શકાયા હોવા છતાં, પોતાના ધર્મમાં અડગ રહી, ઋષિએ આ શ્લોક બોલ્યો. કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે સુખ-દુ:ખનું કારણ પોતે જ છે; મિત્ર, મધ્યસ્થ અને શત્રુ – એ તો સંસારના મોભથી જ ઊપજેલા છે. તેથી, હે પ્રિય, તમારું મન બુદ્ધિથી મારા પર સ્થિર રાખો; એ જ યોગનો સાર છે. જે કોઈ, મનને એકાગ્ર રાખીને, આ બ્રહ્મસ્થ ઋષિ દ્વારા ગવાયેલ ગીતને પઢે, કહેશે, અથવા સાંભળે, એ જીવનના દ્વંદ્વોથી ક્યારેય વિક્ષિપ્ત થતો નથી. શુકદેવજી કહે છે: ભગવાન, બલરામ સાથે ત્યાં નિવાસ કરી રહ્યા હતા, અને ગોપો ઈન્દ્રના યજ્ઞની તૈયારી કરતાં હતા, એ જોયું. ભગવાન, સર્વના આત્મા અને સર્વનું દર્શન કરતા, બધું જાણતા હોવા છતાં, નંદજી અને વરિષ્ઠો પાસે વિનમ્રતાપૂર્વક ગયા અને પૂછ્યું: "પિતા, આ કયા માટે ઉદ્ભવેલ હલચલ છે? એનો ઉદ્દેશ શું છે, કો માટે છે, અને કોણ આ યજ્ઞ કરે છે?" "પિતા, મને આ જાણવાની ખૂબ ઈચ્છા છે; કૃપા કરીને કહો, હું ઉત્સુક છું. ધર્મનिष्ठ લોકો, જે સર્વ રીતે ભક્તિ કરે છે, પોતાના કાર્યો છુપાવતા નથી." "મિત્ર, મધ્યસ્થ, અને શત્રુમાં જે નિરપેક્ષતા રાખે છે, અને દ્વેષ ટાળે છે, એ સાચો મિત્ર છે; એ બીજા લોકોમાં પોતાને જ જુએ છે." લોકો જાણીને અને અજાણીને કાર્યો કરે છે; જ્ઞાની માટે કાર્યો સફળતા આપે છે, પણ અજ્ઞાની માટે નથી. "તો, આ યજ્ઞ તમે કયા માટે વિચાર્યું છે? કે માત્ર પરંપરાગત છે? હું પૂછું છું, કૃપા કરીને સારી રીતે કહો." નંદજી કહે છે: "ઈન્દ્ર દેવ વરસાદના સ્વામી છે; વાદળો એનો સ્વરૂપ છે. એ પાણી વરસાવે છે, જે સર્વ જીવોને આનંદ અને જીવન આપે છે." "અમે અને બીજા લોકો એ વરસાદના સ્વામી ઈન્દ્રને, યજ્ઞ અને ઘીથી, પૂજા કરીએ છીએ." "યજ્ઞમાં જે બચી જાય છે, એથી લોકો જીવનના ત્રણ ધ્યેય માટે જીવે છે; માનવ પ્રયત્નોમાં, વરસાદ દેવ ફળ આપે છે." "કોઈ માણસ જો પરંપરાગત ધર્મ, જે પેઢી-પેઢીથી ચાલ્યો આવે છે, લાલચ, ઈર્ષ્યા, ડર કે દ્વેષથી ત્યજી દે, તો એ સુખી થતો નથી." શુકદેવજી કહે છે: નંદજી અને વ્રજવાસીઓની વાત સાંભળીને, કેશવએ ઈન્દ્ર પ્રત્યે ક્રોધ જગાડતાં, પિતાને કહ્યું: "જીવ કર્મથી જન્મે છે અને કર્મથી નાશ પામે છે; સુખ, દુ:ખ, ડર અને સુરક્ષા – બધું કર્મથી જ મળે છે." "જો કોઈ દેવ છે, જે બીજાના કર્મના ફળ આપે છે, તો એ પણ કર્તા પર આધાર રાખે છે; એ કર્મ ન કરનાર પર કોઈ શક્તિ રાખતો નથી." "જેઓ પોતાના કર્મ અનુસરે છે, એમા ઈન્દ્રની શું જરૂર? એ તો કોઈનું ordained નથી બદલી શકતો." "લોકો પોતાનાં સ્વભાવ મુજબ જ કાર્ય કરે છે; એ સ્વભાવથી જ દૈવ, દાનવ અને માનવ – બધું પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર છે." "જીવ, ઊંચા કે નીચા શરીરમાં, કર્મ કરે છે અને ત્યજી દે છે; મિત્ર, શત્રુ કે મધ્યસ્થ – કર્મ જ ગુરુ અને સ્વામી છે." "તેથી, પોતાના સ્વભાવમાં રહી, પોતાના કર્મ દ્વારા જ પૂજા કરવી જોઈએ; જેનાથી જીવ સીધા જીવે છે, એ જ સાચો દેવ છે." "જે પાસે એક માર્ગથી જીવવાનો સાધન છે, પણ બીજામાં આધાર રાખે છે, એ સુખી થતો નથી; જેમ અવિવેક સ્ત્રી પ્રેમીથી સુખી નથી." "બ્રાહ્મણ બ્રહ્મથી, ક્ષત્રિય પૃથ્વી રક્ષણથી, વૈશ્ય વેપારથી, અને શૂદ્ર દ્વિજોની સેવા કરીને જીવે." "ખેતી, વેપાર, ગાયોની રક્ષા, વ્યાજ પર ઉધાર અને સંગીત – એમ ચાર પ્રકારની જીવિકા છે; અને અમે ગાયોની રક્ષા પર જ સદા લાગેલા છીએ." "સત્ત્વ, રજ અને તમ – એ જ સાચા, સર્જન અને નાશના કારણ છે; રજસથી બ્રહ્માંડ, વિવિધ જગત, એક બીજાથી ઉદભવે છે." "રજસથી વાદળો સર્વત્ર પાણી વરસાવે છે; એથી જ જીવો વિકસે છે – તો ઈન્દ્ર શું કરી શકે?" "અમે પાસે શહેર, ગામ કે ઘર નથી; અમે હંમેશા જંગલમાં, વન અને પર્વતોમાં રહીએ છીએ. તેથી, ગાય, બ્રાહ્મણ અને પર્વત માટે યજ્ઞ શરૂ કરો; ઈન્દ્ર માટે તૈયાર કરેલા સામગ્રી આ યજ્ઞમાં ઉપયોગ કરો." "વિવિધ પ્રકારના પકવાં, દાળ, ખીચડી, અને અન્ય વાનગીઓ બનાવો; પુરી, પકવાન, અને દૂધથી બનેલા પકવાં ભેગા કરો." "વિદ્વાન બ્રાહ્મણો દ્વારા આગમાં યોગ્ય રીતે હવન કરો; તેમને ઉત્તમ અને પૂરતું ભોજન આપો, અને ગાયો દાન કરો." આ રીતે, વ્રજમાં ભગવાન કૃષ્ણે ગોપો અને વ્રજવાસીઓ સાથે, ગાય, બ્રાહ્મણ અને પર્વત માટે વિશેષ યજ્ઞની તૈયારી કરાવી.