શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યુધિષ્ઠિર અને તેમના સૌમ્ય ભાઈઓએ વિચાર કર્યું કે—આ જગતનાં સ્થળ, સમય, વિવિધ પદાર્થો, મંત્રો, વિધિઓ, યજ્ઞકર્તા, અગ્નિ, દેવતાઓ, યજમાન, યજ્ઞ અને ધર્મ—આ બધું જ પરમેશ્વરથી જ ઉત્પન્ન થયેલું છે. એ જ ભગવાન, સર્વ યોગીઓનાં સ્વામી શ્રી વિષ્ણુ, યદુવંશમાં અવતર્યા છે—આમ આપણે સાંભળ્યું છે, છતાં પણ એમની માયાથી મોહિત થઈ, આપણો એમના સત્ય સ્વરૂપે યથાર્થ જ્ઞાન નથી. અમે કેટલા ધન્ય છીએ, કેમ કે આપણા વચ્ચે એવી સ્ત્રીઓ છે, જેમનાં હૃદયમાં અડગ હરિભક્તિ જાગી છે. હે કૃષ્ણ, અખંડ જ્ઞાનનાં સ્વામી, તમને વંદન છે; તમારી માયાથી મોહિત થઈ, અમારો મન કર્મનાં માર્ગે ભટકે છે. એ મૂળ પુરુષ, પોતે જ, પોતાની માયાથી મોહિત થયેલા અને એમના યથાર્થ સ્વરૂપને ન ઓળખનારા પાપીઓને નિશ્ચિતપણે ક્ષમા કરે છે. આ રીતે, પોતાનો અપમાન સ્મરીને, એમણે કૃષ્ણની અવગણના કરી હોવા છતાં પણ, એમને અખંડ ભગવાનના દર્શન માટેની ઈચ્છામાં કદી ડગ્યા નહીં—even કંસના ભયથી પણ. જો ગ્રહો જ મનુષ્યના સુખ-દુઃખના કારણ હોય, તો આત્માને તેનો શું સંબંધ? વિદ્વાનો કહે છે કે ગ્રહો માત્ર ગ્રહોને જ અસર કરે છે; તો મનુષ્યે કોને દોષ આપવો? જો કર્મ જ સુખ-દુઃખનું મૂળ હોય, તો પણ આત્માને તેનો સંબંધ નથી, કેમ કે કર્મ જડ અને ચેતન બંને માટે છે. આ શરીર તો માત્ર ચામડીનું બનેલું છે, જ્યારે જીવ તો ચેતન સ્વરૂપ છે—તો ગુસ્સો કોના ઉપર કરવો? કર્મ પણ મૂળ નથી. જો સમય જ સુખ-દુઃખનું કારણ હોય, તો પણ આત્માને શું? સમય પણ આત્મા જેવી જ સ્વરૂપ છે. જેમ અગ્નિમાં તાપ તેનું સ્વરૂપ નથી, તેમ બરફમાં ઠંડક તેનું સ્વરૂપ નથી—દ્વંદ્વ તો બીજું કંઈ નથી. કોઈ પણ જગ્યાએ, કોઈ પણ રીતે, પરમાત્મા માટે દ્વંદ્વ નથી. હું જેવો છું, એ જ જન્મમરણનાં ચક્ર માટે પણ છે; તેથી જાગૃત મનુષ્ય પંચભૂતોથી ડરે નહીં. એ પરમાત્મામાં અખંડ ભક્તિ રાખીને, જે પૂર્વજ ઋષિઓએ પાલન કરી, એના આધારે હું પણ મુકુંદના ચરણસેવાને કારણે, આ અગમ્ય અંધકારને પાર કરીશ. ભગવાને કહ્યું: જ્યારે મનુષ્ય નિષ્પક્ષ, નિર્વિકાર, સર્વસ્વ ગુમાવી, થાક્યા વિના, સંસારમાં વિહાર કરે છે—even દુષ્ટો દ્વારા ત્યજાય છે—પણ પોતાના ધર્મમાં અડગ રહે છે, ત્યારે તે ઋષિ એ શ્લોક બોલે છે. કોઈ બીજું નહિ, પણ આત્મા જ પોતાના સુખ-દુઃખનું કારણ છે; મિત્ર, શત્રુ કે તટસ્થ—all એ તો સંસારજ મોહિત મનનાં ભ્રમ છે. તેથી, હે પ્રિય, તું સર્વે રીતે મનને બુદ્ધિથી, જે મને સ્થિર છે, નિયંત્રિત કર; એ જ યોગનો સાર છે. જે પણ મનુષ્ય એકાગ્ર મનથી આ બ્રહ્મનિષ્ઠ ઋષિના ગાનને પઢે, ગાય, સાંભળે—એ જીવનનાં દ્વંદ્વોથી કદી પરાજિત થતો નથી. શુકદેવજી કહે છે: એ સમયે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ વ્રજમાં નિવાસ કરતા હતા અને એમણે જોયું કે ગોપો ઇન્દ્રયજ્ઞની તૈયારી કરી રહ્યાં છે. સર્વજ્ઞ, સર્વના હૃદયમાં નિવાસી એવા ભગવાન, નંદાદિક વડીલોમાં વિનયપૂર્વક ગયા અને પુછ્યું: "પિતાશ્રી, આ કયા પ્રકારનો ઘોંઘાટ છે? એનું કારણ શું છે? કોના માટે અને કોણ આ યજ્ઞ કરે છે?" "પિતાશ્રી, મને આ વિષયમાં બહુ જ જાણવાની ઇચ્છા છે; કૃપા કરીને કહો. સાચા ધર્મનિષ્ઠ મનુષ્યો પોતાના કર્મ ગુપ્ત રાખતા નથી." શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: "જે મિત્રો, તટસ્થ કે શત્રુમાં ભેદ નથી રાખતો, સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ રાખે છે, તે સાચો મિત્ર કહેવાય છે. લોકો જાણીને કે અજાણતામાં કર્મ કરે છે; વિદ્વાન માટે કર્મ સફળતા લાવે છે, મુર્ખ માટે નહિ." "તો આ યજ્ઞનું કારણ શું છે? કેમ તમે આ યજ્ઞ વિચારી કાઢ્યું છે? કે પછી માત્ર પરંપરા છે? કૃપા કરીને સ્પષ્ટ કહો." નંદબાબાએ કહ્યું: "પુત્ર, ઇન્દ્ર દેવ વર્ષાનાં સ્વામી છે; મેઘ એજનું સ્વરૂપ છે. એ જ પાણી વરસાવે છે, જે સર્વે જીવને સંતોષ આપે છે." "અમે અને બીજા બધા એ વર્ષાદેવાને ધૂપ, હવન અને શ્રેષ્ઠ દ્રવ્યો વડે પૂજા કરીએ છીએ. એમાંથી જે બચી જાય છે, એથી લોકો જીવનના ત્રણ પુરુષાર્થ માટે જીવંત રહે છે; કારણ કે મનુષ્યના પ્રયત્નનું ફળ વર્ષાદેવ આપે છે. જે મનુષ્ય આ પરંપરાગત ધર્મને ઇચ્છા, લોભ, ભય કે દ્વેષથી ત્યાગે છે, તેને કદી કલ્યાણ મળતું નથી." શુકદેવજી કહે છે: નંદ અને વ્રજવાસીઓના વચન સાંભળીને, કેશવે, ઇન્દ્ર પ્રત્યે ક્રોધ જગાડતો, પિતાને કહ્યું: "મનુષ્ય કર્મથી જન્મે છે અને કર્મથી નષ્ટ થાય છે; સુખ, દુઃખ, ભય અને નિર્ભયતા—આ બધું માત્ર કર્મથી આવે છે. જો કોઈ દેવતા બીજાના કર્મનું ફળ આપે છે, તો એ પણ કર્તા પર આધાર રાખે છે; કર્મ વગર એનું કોઈ વશ નથી." "પોતાના કર્મને અનુસરીને જીવ જીવતો હોય, તો ઇન્દ્રની જરૂર શું? એ તો વ્યક્તિના સ્વભાવ પર આધાર રાખે છે. સર્વે જીવો પોતાના સ્વભાવથી જ ચાલે છે; દેવ, દાનવ કે મનુષ્ય—બધા પોતાના સ્વભાવમાં જ સ્થિત છે. મનુષ્ય ઊંચા કે નીચા શરીરમાં જન્મે, કર્મથી કાર્ય કરે છે; મિત્ર, શત્રુ કે તટસ્થ—કર્મ જ ગુરુ અને સ્વામી છે." "અતઃ મનુષ્યે પોતાના સ્વભાવમાં રહી, પોતાનું ધર્મ પાળવું જોઈએ; જેનાથી જીવનું જીવન ચાલે છે, એજ તેનું દેવતા છે. જે પાસે પોતાનું સાધન હોય, પણ બીજાની આશ્રયે જીવન ગુજારે છે, તેને કદી કલ્યાણ મળતું નથી—જેમ વ્યભિચારિ સ્ત્રીને પરપુરુષથી સુખ મળતું નથી." "બ્રાહ્મણ બ્રહ્મચર્યથી, ક્ષત્રિય ભૂરક્ષા થી, વૈશ્ય વેપારથી, અને શૂદ્ર દ્વિજોની સેવા દ્વારા જીવનયાપન કરે. ખેતી, વેપાર, ગોપાલન—સુદ પણ આપવું અને સંગીત પણ—આ ચાર પ્રકારના વ્યવસાય છે, જેમાં આપણે ગોપાલનમાં સદા પ્રવૃત્ત છીએ." "સત્વ, રજ અને તમ—આ ત્રણ ગુણથી જ સૃષ્ટિની સ્થિતિ, ઉત્પત્તિ અને લય થાય છે; રજથી જગતની વિવિધતા થાય છે. રજથી પ્રેરિત થઈ, મેઘ સર્વત્ર વરસાદ કરે છે; એથી જ સર્વે જીવનું પાલન થાય છે—તો ઇન્દ્ર શું કરી શકે?" "અમને નગર, ગામ કે ઘર નથી; અમે તો સદા વનમાં, પર્વતોમાં વસીએ છીએ. તેથી, ગાયો, બ્રાહ્મણો અને પર્વત માટે યજ્ઞ કરીએ; ઇન્દ્ર માટે જે સામગ્રી તૈયાર કરી છે, એ જ આ યજ્ઞમાં વાપરો. વિવિધ પ્રકારના પાક, સૂપ, ખીર વગેરે બનાવો; લોટના વઘારેલા પકડવા, દૂધથી બનેલા મિઠાઈઓ એકત્ર કરો." આ રીતે, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે વ્રજવાસીઓને પોતાના ધર્મ અને સ્વભાવ અનુસાર યથાર્થ યજ્ઞ કરવા પ્રેર્યા.