શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આ પ્રસંગમાં, યદુકુળમાં જન્મેલા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની ઉપસ્થિતિમાં, વ્રજના વરિષ્ઠગણ અને નંદબાબા સાથે સંવાદ ચાલે છે. પહેલા, કેટલાક સ્ત્રીઓ વિશે કહેવામાં આવે છે કે જેઓ દ્વિજ તરીકે દિક્ષિત નહોતી, ગુરુની પાસે રહીને શિક્ષણ લીધું નહોતું, તપ કે આત્મવિચાર કર્યો નહોતો, શુદ્ધિ કે શુભક્રિયાઓ પણ નહોતી કરી. છતાં, એમના કરતાં વધુ સંસ્કાર અને ગુણ હોવા છતાં, કૃષ્ણ પ્રત્યે અમારી ભક્તિ દૃઢ નથી રહી. અમે ઘરકામમાં વ્યસ્ત રહીને અને આપણા સત્ય કલ્યાણથી વિમુખ રહીને મોહિત થઈ ગયા હતા, ત્યારે પણ ભગવાન કૃષ્ણે ગોપીગણના ઉપદેશ દ્વારા અમને ધર્મના માર્ગની યાદ અપાવી. કારણકે, અમે તો એમના અધીન છીએ, તો એમના જેવા સર્વસ્વામી પાસે અમારે મુક્તિ કે અન્ય કોઈ વરદાનની ઈચ્છા શું? આ બધું તો એમની લીલા છે. લક્ષ્મીજી પણ, ભગવાનના ચરણસ્પર્શ માટે, બધું ત્યજીને એમની એકવાર પૂજા કરે છે; એમનું મુક્તિ માટેનું પ્રાર્થન પણ લોકો માટે મોહક જાદુ છે. જગતના સ્થળ, સમય, વસ્તુઓ, મંત્ર, યજ્ઞક્રિયા, પંડિતો, અગ્નિ, દેવતાઓ, યજમાન, યજ્ઞ અને ધર્મ—આ બધું પણ ભગવાનમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. એમણે યદુમાં અવતાર ધારણ કર્યો છે, એમ અમે સાંભળ્યું છે, પણ મોહવશ અમારે એમનું સાચું સ્વરૂપ જાણ્યું નથી. ક્યારેક તો અમે આશ્ચર્ય કરીએ છીએ કે અમારામાં એવી સ્ત્રીઓ છે જેમના હૃદયમાં હરિપ્રતિ દૃઢ ભક્તિ ઉપજી છે—એ અમારો સદભાગ્ય છે. અમે ભગવાન કૃષ્ણને નમન કરીએ છીએ, જેમની બુદ્ધિ અખૂટ છે; તેમ છતાં, એમની માયાથી મોહિત થઈને, અમારો મન કર્મના માર્ગે દોડે છે. ભગવાન, જે મૂળ પુરુષ છે, એમની માયાથી મોહિત થઈને જે એમનું સ્વરૂપ ઓળખી શકતા નથી, એમના પાપોને પણ એ ક્ષમા કરે છે. આ રીતે, ભલે એમણે કૃષ્ણને અવગણ્યા હતા, તેમ છતાં એમની અનંતને જોવા માટેની ઈચ્છા અડગ રહી—even કંસના ભયમાં પણ. જો ગ્રહો સુખ-દુઃખના કારણ હોય, તો પણ આત્માને—જે અજન્મા છે—એમાં શું લેવાદેવા? વિદ્વાનો કહે છે કે ગ્રહો એકબીજાને જ અસર કરે છે, તો ગુસ્સો કોને કરવો? જો કર્મ સુખ-દુઃખનું મૂળ હોય, તો પણ આત્માને શું લેવાદેવા? કર્મ તો જડ અને ચેતન માટે છે; આ શરીર તો ચામડી છે, અને વ્યક્તિ તો ચૈતન્યસ્વરૂપ સુપર્ણ છે—તો ગુસ્સો કોને કરવો? કર્મ મૂળ નથી. જો સમય સુખ-દુઃખનું કારણ હોય, તો પણ આત્માને શું સંબંધ? સમય તો આત્માજન્ય છે. જેમ ગરમી અગ્નિનું અને ઠંડી હિમનું સ્વભાવ નથી, તેમ દ્વંદ્વ પણ બીજું નથી. પરમાત્મા માટે ક્યાંય, ક્યારેય, કોઈ રીતે દ્વૈત ઉત્પન્ન થતું નથી; જેમ હું છું, તેમ જન્મ-મરણનો ચક્ર છે—જાગૃત વ્યક્તિ તત્વોથી ડરે નહીં. આ પરમ ભક્તિ પર આધાર રાખીને, જે પ્રાચીન ઋષિોએ પાળી છે, હું પણ મુકુન્દના ચરણસેવાથી અસીમ અંધકાર પાર કરીશ. એ વખતે ભગવાને કહ્યું—જ્યારે સાધુ વૈરાગ્ય ધારણ કરીને, સર્વસ્વ ત્યાગી, થાક વગર, ભલે દુષ્ટો દ્વારા ત્યજાયેલો હોય, છતાં પોતાના ધર્મમાં અડગ રહી, એ જ શ્લોક બોલે છે. કોઈ પણ વ્યક્તિના સુખ-દુઃખનું મૂળ એ પોતે આત્મા જ છે; મિત્ર, શત્રુ કે ઉદાસીન—all જગતની અવિદ્યાના પેદા થયેલા છે. તેથી, હે પ્રિય, સમગ્ર મનથી બુદ્ધિને મારે સ્થિર રાખી, મનને સંયમમાં રાખો—આ જ યોગનું સાર છે. જે કોઈ પણ મનથી એકાગ્ર થઈને, આ બ્રહ્મસ્થિત સાધુએ ગાયેલું ગીત ગાય, બોલે કે સાંભળે, એ જીવનના દ્વૈતોથી જરાય વિક્ષિપ્ત થતો નથી. આ પછી, શુકદેવજી કહે છે—એ સમયે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ વ્રજમાં રહેતા હતા અને એમણે ગોપાલકોએ ઈન્દ્રયજ્ઞની તૈયારી કરતા જોયા. સર્વજ્ઞ અને સર્વના અંતર્યામી ભગવાન, નંદાદિક વડીલો પાસે વિનયપૂર્વક પૂછે છે—'પિતાશ્રી, આ કયા પ્રકારનો ઉલાળો છે? એનો ઉદ્દેશ્ય શું છે, કોના માટે છે અને કોણે એ યજ્ઞ કરે છે?' 'પિતાશ્રી, મને આ જાણવા માટે મોટી ઈચ્છા છે; કૃપા કરીને કહો, હું સાંભળવા ઉત્સુક છું. ધર્મનિષ્ઠ લોકો પોતાના કર્મ ગુપ્ત રાખતા નથી.' પછી શ્રીકૃષ્ણ સમજાવે છે કે સાચો મિત્ર એ છે જે મિત્ર, શત્રુ કે ઉદાસીનમાં ભેદભાવ રાખતો નથી, સર્વેને પોતાને સમાન માને છે. લોકો જાણતા કે અજાણતા, બંને રીતે કર્મ કરે છે; વિદ્વાન માટે કર્મ સફળતા લાવે છે, પણ અવિદ્વાન માટે એવું નથી. તો, પિતાશ્રી, આ યજ્ઞનો ઉદ્દેશ્ય શું છે? કે પછી આ પરંપરાગત છે? મહેરબાની કરીને સચોટ રીતે કહો. નંદબાબા કહે છે—'પુત્ર, ઈન્દ્ર દેવ વરસાદના સ્વામી છે; વાદળ એમનું સ્વરૂપ છે. એ જ પાણી વરસાવે છે, જે સર્વ જીવોને આનંદ અને પોષણ આપે છે. અમે અને બીજા લોકો એ વરસાદના દેવતાને ઘી અને અન્ય સામગ્રીથી યજ્ઞ કરીને પૂજીએ છીએ. એમાંથી જે બચી જાય છે, એથી જ લોકો જીવનનાં ત્રણ પુરુષાર્થ માટે જીવન વિતાવે છે; માનવના પ્રયત્નનું ફળ વરસાદ પર આધાર રાખે છે. જે માણસ આ પૌરાણિક ધર્મને—જે પેઢી-દર-પેઢી ચાલ્યો છે—કામ, લોભ, ભય કે દ્વેષથી ત્યજે છે, તે શુભફળ પામતો નથી.' શુકદેવજી કહે છે—નંદ અને વ્રજવાસીઓના એ વચન સાંભળીને, શ્રીકૃષ્ણે ઈન્દ્ર પ્રત્યે ક્રોધ જગાડવા માટે પિતાને કહ્યુઃ 'જીવો કર્મથી જન્મે છે અને કર્મથી જ વિલીન થાય છે; સુખ, દુઃખ, ભય અને રક્ષા—બધું કર્મથી જ થાય છે. જો કોઈ દેવ છે જે બીજાના કર્મનું ફળ આપે છે, તો એ પણ કર્તા પર આધાર રાખે છે; જે કર્મ નથી કરતો, તેના પર તેનો અધિકાર નથી. જે લોકો પોતાના કર્મે જીવતા હોય, એમાં ઈન્દ્રની શું જરૂર? એ તો પ્રકૃતિના નિયમોને બદલી શકે નહીં. લોકો પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે જ કરે છે, એમાં દેવ, દાનવ કે માનવ—બધું જ સ્વભાવમાં સ્થિત છે. જીવ, ઊંચું કે નીચું શરીર પામીને, કર્મથી જ કરે છે અને છોડે છે; મિત્ર, શત્રુ કે ઉદાસીન—કર્મ જ ગુરુ છે, કર્મ જ સ્વામી છે. તેથી, પોતાના સ્વભાવમાં રહી પોતાનું કર્મ કરીને, એ જ પૂજવું જોઈએ; જેનાથી પોતે જીવીએ, એ જ સાચો દેવ છે. જે પાસે જીવન સાધનની એક રીત છે છતાં બીજી તરફ આધાર રાખે છે, તેને સુખ મળતું નથી—જેમ અવિશ્વાસુ સ્ત્રીને પ્રેમીથી સુખ નથી મળતું. બ્રાહ્મણ બ્રહ્મથી, ક્ષત્રિય પૃથ્વી રક્ષણથી, વૈશ્ય વેપારથી, અને શૂદ્ર દ્વિજોની સેવા કરીને જીવન વિતાવે—એ જ યોગ્ય છે.' આ રીતે શ્રીકૃષ્ણે કર્મ, સ્વભાવ અને સાચા ધર્મનું મહત્વ સમજાવ્યું.