જ્યારે બ્રાહ્મણોને યાદ આવ્યું કે વિશ્વના ભગવાનોએ તેમના પત્નીઓની વિનંતી સ્વીકારી હતી, ત્યારે તેમણે ભગવાન કૃષ્ણનું માનવ રૂપમાં ઉપહાસ કર્યો હતો તે માટે તેમને ખૂબ જ પસ્તાવો થયો. પોતાની પત્નીઓની શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેની અદભુત ભક્તિ જોઈને, અને પોતાના અંતરમાં એવી ભક્તિનો અભાવ જાણીને તેઓ ખૂબ જ દુઃખી અને લજ્જિત થયા. તેઓએ મનમાં વિચાર્યું: “અરે, અમારો જન્મ, અમારું ત્રૈવિધ્ય જ્ઞાન, વ્રત, મહાન અધ્યયન, વંશ, અને યજ્ઞકૌશલ્ય—આ બધું વ્યર્થ છે જો અમે ઇન્દ્રિયગમ્ય ન થતાં પરમેશ્વરથી વિમુખ રહીએ.” તેમણે સ્વીકાર્યું કે ભગવાનની માયા તો મહાયોગીઓને પણ ભ્રમમાં મૂકી શકે છે; આપણે તો લોકશિક્ષક છીએ, છતાં પણ પોતાના કલ્યાણ વિશે અજ્ઞાની રહ્યા છીએ. “જુઓ, આ સ્ત્રીઓની અડગ ભક્તિ! એમણે તો કૃષ્ણ માટે—even જગતગુરુ માટે—‘ઘર’ નામના મૃત્યુના બંધન તોડી નાખ્યા. એમને કોઈ દિક્ષા નહોતી, ગુરુગૃહવાસ નહોતો, તપ, આત્મવિચાર, શુદ્ધિ કે શુભકર્મો નહોતા—છતાં પણ એમના હૃદયમાં હરિપ્રત્યે અખંડ ભક્તિ ઉદ્ભવી છે. અને અમે તો તમામ સંસ્કાર અને ગુણ ધરાવતા છતાં કૃષ્ણ પ્રત્યે અમારો પ્રેમ દૃઢ નથી.” તેઓએ સ્વીકાર્યું કે, “અમે તો ગૃહસ્થ જીવનમાં મગ્ન રહીને પોતાના કલ્યાણ વિશે વિમુખ રહ્યા, પણ ગોપીઓ દ્વારા ભગવાને અમને ધર્મમાર્ગ યાદ અપાવ્યો. નહિંતર, ભગવાન જે સર્વકલ્યાણના દાતા છે અને પોતે સર્વસંપન્ન છે, ત્યાંથી અમારે મુક્તિ કે અન્ય કોઈ વરદાનની ઇચ્છા કેમ રહે? આ બધું તો ભગવાનની લીલા છે.” તેઓએ further કહ્યું: “લક્ષ્મીજી પણ ભગવાનના ચરણસ્પર્શ માટે સર્વેને ત્યજી દે છે અને તેમને એકવાર ભજે છે; તેમનું મુક્તિનું વર્તન પણ લોકમાત્રને મોહિત કરવા માટેનું છે. જગતમાં સ્થાન, સમય, વસ્તુઓ, મંત્ર, યજ્ઞ, ઋત્વિક, અગ્નિ, દેવતા, યજમાન, ધર્મ—આ બધું ભગવાનમાંથી જ ઉત્પન્ન છે. એ જ શ્રીવિષ્ણુ, યોગેશ્વર, યદુઓમાં અવતર્યા છે—આમ સાંભળ્યું છે, છતાં પણ અમે અજ્ઞાની રહી ભગવાનને સાચે ઓળખી શક્યા નથી.” “અરે, વળી, અમારામાં એવી સ્ત્રીઓ છે જેમના હૃદયમાં હરિપ્રત્યે અખંડ ભક્તિ જાગી છે—આપણે કેટલા ધન્ય છીએ! હે કૃષ્ણ, અવિનાશી જ્ઞાનના સ્વામી, તમારું વંદન છે; તમારી માયાથી મોહિત થઈ અમારા મન કર્મમાર્ગે ભટકી જાય છે. ભગવાન તો પોતે માયાથી મોહિત થયેલા અને પોતાની તત્ત્વને ન ઓળખી શકનારના અપરાધોને માફ કરી દે છે.” આ રીતે, પોતાનો અપરાધ યાદ કરીને—even કૃષ્ણને અવગણ્યા પછી પણ—કંસના ભય છતાં પણ તેઓ અચંચળપણે અચ્યૂત ભગવાનના દર્શન કરવા ઇચ્છતા રહ્યા. તેમણે વિચાર્યું: “જો ગ્રહો સુખ-દુઃખનું કારણ હોય, તો આત્માને એથી શું? ગ્રહો તો ગ્રહોને જ અસર કરે છે; જ્ઞાની કહે છે કે આત્માને એથી કંઈ લેવાદેવા નથી, તો ગુસ્સો કોને કરવો? જો કર્મ સુખ-દુઃખનું કારણ હોય, તો આત્માને શું? કર્મ તો જડ અને ચેતનને લગતું છે; આ દેહ તો ચામડી છે, અને આત્મા તો ચૈતન્ય છે; ગુસ્સો કોને કરવો? જો સમય સુખ-દુઃખનું કારણ હોય, તો પણ આત્માને શું? સમય તો આત્માની જેમ જ છે; જેમ અગ્નિનું ગુણ તાપ નથી કે હિમનું ગુણ શીતલતા નથી, એમ દ્વૈતપણું બીજું ક્યાંય નથી.” “કોઈ પણ રીતે, કોઈ પણ સ્થળે, પરમાત્મામાં દ્વૈતપણા ઉત્પન્ન થતું નથી. જેમ હું છું, તેમ જન્મમરણનો ચક્ર પણ છે; જાગૃત વ્યક્તિ તત્વોને ડરે નહીં. પ્રાચીન ઋષિઓએ જે અખંડ પરમાત્મા-ભક્તિથી પરમપાર અંધકાર પાર કર્યો, એ જ ભક્તિથી હું મુકુન્દના ચરણોમાં સેવા કરીને એ અગાધ અંધકાર પાર કરીશ.” ભગવાને કહ્યું: “જ્યારે કોઈ વૈરાગ્ય પામે, સર્વસ્વ ત્યજી દે, શ્રમથી મુક્ત થઈ, સંસારમાં વિમુક્ત ભવે, દુરાચાર દ્વારા પણ ત્યજાય છતાં પોતાના ધર્મમાં અડગ રહે—એવા જ્ઞાની એ શ્લોક બોલે છે: વ્યક્તિના સુખ-દુઃખનું કારણ પોતે આત્મા સિવાય બીજું કોઈ નથી; મિત્ર, શત્રુ કે મધ્યસ્થ—all એ તો જગતની જ્ઞાનહિનતા છે.” “માટે, હે પ્રિય, સર્વશક્તિને મારી અંદર સ્થિર કરીને મનને નિયંત્રિત કર—આ જ યોગનું સાર છે. જે કોઈ પણ મનને એકાગ્ર કરીને, એ જ્ઞાની દ્વારા ગાવાયેલું બ્રહ્મમય ગીત પઢે, કહે કે સાંભળે, એ જીવનના દ્વૈતથી વિમુખ રહે છે.” શુકદેવજી કહે છે: એ સમયે ભગવાન કૃષ્ણ અને બલરામ વ્રજમાં રહ્યા હતા. તેમણે જોયું કે ગોપો ઇન્દ્રયજ્ઞ માટે તૈયારી કરી રહ્યા છે. સર્વજ્ઞ અને સર્વાંતરયામી ભગવાન નમ્રતાપૂર્વક નંદબાબા અને વડીલો પાસે ગયા અને પૂછ્યું: “પિતાશ્રી, આ કયો હલચલ છે? તેનું કારણ શું છે? કોનાં માટે અને કોણે આ યજ્ઞ કરે છે?” “પિતાશ્રી, મને આ વિશે ખૂબ જ સાંભળવાની ઈચ્છા છે; કૃપા કરીને મને કહો. સાચા ધર્મનિષ્ઠ લોકો પોતાના કર્મ ગુપ્ત રાખતા નથી. જે મિત્ર, મધ્યસ્થ કે શત્રુમાં સમભાવ રાખે, વિગ્રહથી દુર રહે—એ જ સાચો મિત્ર કહેવાય છે. લોકો જાણીને કે અજાણતાં કર્મ કરે છે; જ્ઞાની માટે કર્મ સફળતા લાવે છે, અજ્ઞાની માટે નહિ. તો, પિતાશ્રી, આ યજ્ઞનું શું કારણ છે? કે પછી એ માત્ર પરંપરાગત છે? કૃપા કરીને યોગ્ય રીતે કહો.” નંદબાબાએ જવાબ આપ્યો: “પુત્ર, ઇન્દ્ર દેવ વરસાદના સ્વામી છે; વાદળો એમનો સ્વરૂપ છે. એ જ પાણી વરસાવે છે, જેના કારણે સર્વે જીવ આનંદ પામે છે અને જીવે છે. અમે અને બીજા લોકો એ વરસાદના સ્વામીની પૂજા યજ્ઞ અને ઘૃતાદિ સામગ્રીથી કરીએ છીએ. એમાં જે બચી જાય છે, એથી લોકો ધર્મ, અર્થ અને કામ માટે જીવે છે; માનવ પ્રયત્નોના ફળમાં વરસાદી દેવ મુખ્ય કારણ છે. જે વ્યક્તિ આ પરંપરાગત ધર્મને ઈચ્છા, લોભ, ભય કે દ્વેષથી ત્યજી દે છે, તેને શુભફળ મળતું નથી.” શુકદેવજી કહે છે: નંદ અને વ્રજવાસીઓના વચન સાંભળીને, કેશવે ઇન્દ્ર પ્રત્યે ગુસ્સો ઉકેરવા માટે પોતાના પિતાને કહ્યું: “જીવો કર્મથી જન્મે છે અને કર્મથી લય પામે છે; સુખ, દુઃખ, ભય અને કલ્યાણ—all કર્મથી જ આવે છે. જો કોઈ દેવ છે જે બીજાના કર્મના ફળ આપે છે, તો એ પણ કર્તા પર આધાર રાખે છે; જે કર્મ ન કરે, એ પર એનો વશ નથી. તો, જે પોતાના કર્મપথે ચાલે છે, એમાં ઇન્દ્રની શું જરૂર? એ તો કોઈનું કંઈ બદલી શકતો નથી.” આ રીતે, ભગવાને વ્રજવાસીઓને કર્મના મહાત્મ્ય અને પરમાત્મા પ્રત્યેની અખંડ ભક્તિનું સ્મરણ કરાવ્યું.