શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

એ સમયે એક સ્ત્રી, જેને તેના પતિએ રોકી રાખી હતી, તેણે ભગવાનને પોતાના હૃદયમાં તેમનાં વિષે સાંભળેલા પ્રેમથી આલિંગન આપ્યો અને કર્મથી બંધાયેલું શરીર છોડીને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી. ત્યારબાદ ભગવાન ગોવિંદે એ જ અન્નથી ગોપોનું ચાર રીતે તૃપ્તિપૂર્વક પોષણ કર્યું અને પોતે પણ તે અન્ન ગ્રહણ કર્યું. આ રીતે, ભગવાને માનવ સ્વરૂપ ધારણ કરી પોતાની લીલા માટે ગાયો, ગોપો અને ગોપીઓ—allને પોતાનાં રૂપ, વાણી અને કૃત્યો દ્વારા આનંદિત કર્યા. ત્યારપછી બ્રાહ્મણોએ, જેમણે ભગવાનના માનવ સ્વરૂપની ઉપહાસ કરી હતી, પોતાના પત્નીઓની વિનંતી યાદ કરીને ખેદ અનુભવ્યો. પોતાના મનમાં ભગવાન કૃષ્ણ માટે જે અનન્ય ભક્તિ તેમની પત્નીઓમાં હતી, તે જોઈને તેઓ પોતાને નિષ્ફળ ગણવા લાગ્યા. તેઓએ મનમાં વિચારીને કહ્યું: “અરે! આપણા જન્મ, ત્રૈવિધ જ્ઞાન, વ્રત, મહાન પાંડિત્ય, કુળ અને યજ્ઞકૌશલ્ય—all વ્યર્થ છે જો આપણે ઇન્દ્રિયાતીત ભગવાનથી વિમુખ રહીએ. ભગવાનની માયા તો યોગીઓ માટે પણ મોહક છે; અમે તો મનુષ્યોના ગુરુ છીએ છતાં અમને પણ પોતાનું કલ્યાણ સમજાતું નથી. જુઓ, આ સ્ત્રીઓની નિષ્ઠા, જેમણે કૃષ્ણ માટે ઘર જેવી મૃત્યુરૂપ બંધન પણ તોડી નાખ્યાં. તેમને તો દ્વિજત્વ, ગુરુ સાથે નિવાસ, તપ, આત્મવિચાર, શુદ્ધિ કે શુભકર્મ કંઈ હતું જ નહીં.” “છતાં, અમારે refinement અને ગુણ હોવા છતાં, સર્વોચ્ચ યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણમાં અમારી ભક્તિ દૃઢ નથી. અમારે તો ઘરના વ્યવહારમાં મગ્ન રહીને પોતાના કલ્યાણથી વિમુખ રહીને, ગોપીઓના વચન દ્વારા તેમણે અમને ધર્મમાર્ગની યાદ અપાવી. નહીતર, જેમના આદેશથી બધું થાય છે એવા ભગવાન પાસેથી અમારે મોક્ષ કે અન્ય કોઈ વરदानની જરૂર જ શું? એ તો એમની લીલાના ખેલ છે.” “લક્ષ્મીજી પણ એમના પદસ્પર્શની આશથી બધા ત્યજીને એકવાર ભગવાનની આરાધના કરે છે; અને પોતાનાં દોષોથી મુક્તિ માગે છે, પણ એ પણ લોકમોહ માટે છે. દેશ, સમય, વસ્તુ, મંત્ર, યજ્ઞ, યજમાન, અગ્નિ, દેવતા—આ બધું પણ એમનો જ અંશ છે. એ યોગેશ્વર વિષ્ણુ હવે યદુઓમાં અવતર્યા છે—આમ સાંભળ્યું છે, પણ અમે મોહવશ તેમને સાચા રીતે ઓળખી શક્યા નથી.” “અરે, અમારો સૌભાગ્ય કે અમારી વચ્ચે એવી સ્ત્રીઓ છે, જેમના હૃદયમાં હરિપ્રત્યે અવિચલ ભક્તિ પ્રગટ થઈ છે. હે કૃષ્ણ, અખૂટ જ્ઞાનવાળા! તમારી માયાથી મોહિત થઈને અમારો મન કર્મમાર્ગે ભટકે છે. પણ એ adi-purush, પોતાની માયાથી મોહિત થયેલા અને પોતાનું સ્વરૂપ ન ઓળખનારના પણ અપરાધ માફ કરે છે.” આ રીતે, પોતાના અપરાધ યાદ કરીને—even કે તેઓએ કૃષ્ણની અવગણના કરી હતી—તેઓ અચંચળ રહીને અચ્યૂત ભગવાનના દર્શન માટે આતુર રહ્યા, ભલે કંસનો ભય હતો. પછી તેમણે વિચાર્યું: “જો ગ્રહો સુખ-દુઃખ આપે છે તો આત્માને શું? શાસ્ત્રજ્ઞ કહે છે કે ગ્રહો તો ગ્રહોને જ અસર કરે છે. તો ગુસ્સો કોને કરવો?” “જો કર્મ સુખ-દુઃખનું મૂળ છે, તો પણ આત્માને તેનો સંબંધ નથી; કર્મ તો જડ અને ચેતનને લગતું છે, શરીર તો ચામડી છે, આત્મા તો સચેતન સુપર્ણ છે. ગુસ્સો તો વ્યર્થ છે. સમય પણ જો કારણ છે, તો પણ આત્મા તો સમયસ્વરૂપ છે, જેમ અગ્નિમાં ઉષ્ણતા તેની નથી કે હિમમાં શીતળતા તેની નથી, એમ દ્વંદ્વ પણ બીજાનું નથી.” “પરમાત્મા માટે ક્યાંય, કોઈ રીતે દ્વંદ્વ નથી. જેમ હું છું, એમ જન્મ-મરણનો ચક્ર છે; જે જાગૃત છે, તે પાંંચભૌતિક ભયથી મુક્ત છે. આ આધ્યાત્મિક ભક્તિ પર આધાર રાખીને, જે પૂર્વજ ઋષિઓએ અનુસરેલી છે, હું મુકુંદના ચરણસેવાનો આશ્રય લઈને આ અગાધ અંધકાર પાર કરીશ.” આ સમયે, ભગવાને કહ્યું: “જે જ્ઞાનથી નિર્વિકાર, નિર્વસ્ત્ર, નિરાશ્રય, નિર્વિકલ્પ થઈ, દુષ્ટો દ્વારા ત્યાગવામાં આવ્યા પછી પણ પોતાના ધર્મમાં અચળ રહી, જે મહાત્માએ જે શ્લોક કહ્યું, એ જ સાચો માર્ગ છે.” “માણસના સુખ-દુઃખનું કારણ પોતે આત્મા સિવાય બીજું કંઈ નથી; મિત્ર, શત્રુ, મધ્યસ્થ—all તો અજ્ઞાનથી ઊપજેલા ભ્રમ છે. તેથી, હે પ્રિય, તું આખા મનથી બુદ્ધિ મારીમાં સ્થિર રાખીને મનને સંયમમાં રાખ—આ જ યોગનું સાર છે.” “જે કોઈ પણ મનને એકાગ્ર કરીને, આ બ્રહ્મનિષ્ઠ મહાત્માની ગાયેલી ગાથા સ્મરે, કહે કે સાંભળે છે, તેને જીવનના દ્વંદ્વ જીતી શકતા નથી.” પછી, શુકદેવજી કહે છે: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, બલરામ સાથે ત્યાં વસતા હતા ત્યારે, તેમણે ગોપો ઈન્દ્રયજ્ઞની તૈયારી કરતા જોયા. સર્વજ્ઞ, સર્વહૃદયસ્થ ભગવાન, વિનયપૂર્વક નંદજી અને અન્ય વડીલો પાસે ગયા અને પૂછ્યું: “પિતાજી, આ કઈ ખલબલી છે? તેનો હેતુ શું છે? કોના માટે છે અને કોણે આ યજ્ઞ કરે છે?” “મારે ખૂબ જ જાણવા ઈચ્છા છે; કૃપા કરીને કહો, કેમ કે સર્વ રીતે નિષ્ઠાવાન ધર્મી લોકો પોતાના કર્મ ગુપ્ત રાખતા નથી. જે મિત્ર, મધ્યસ્થ, શત્રુમાં ભેદ ન રાખે, સર્વમાં સમદૃષ્ટિ રાખે, એ સાચો મિત્ર કહેવાય છે.” “લોકો જાણીને કે અજાણીને કર્મ કરે છે; વિદ્વાનો માટે કર્મ સફળ થાય છે, પણ અજ્ઞાની માટે નહિ. તો, આ યજ્ઞનો હેતુ શું છે? કે માત્ર પરંપરા છે? કૃપા કરીને મને કહો.” નંદજી કહે છે: “ઇન્દ્ર દેવ વરસાદના સ્વામી છે; વાદળો તેમનું સ્વરૂપ છે. તેઓ જ પાણી વરસાવે છે, જે સર્વ જીવોને આનંદ અને પોષણ આપે છે. અમે અને અન્ય લોકો એ વરસાદના સ્વામીની પૂજા અન્ન અને ઘૃતથી યજ્ઞ કરીને કરીએ છીએ. એમાંથી બચેલા અન્નથી લોકો ધર્મ, અર્થ, કામ માટે જીવે છે; માનવના પ્રયાસને ફળ આપનાર તો વરસાદના દેવ ઇન્દ્ર છે. જે મનુષ્ય પરંપરાગત ધર્મ ત્યજી દે છે—કામ, લોભ, ભય કે દ્વેષથી—તેને કલ્યાણ મળતું નથી.” પછી શુકદેવજી કહે છે: “નંદજી અને ગોકુલવાસીઓના આ વચન સાંભળીને, ભગવાન કેશવએ ઇન્દ્ર પ્રત્યે ક્રોધ ઉત્પન્ન કરવા માટે પિતાને બોલ્યા...