શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રભુએ ઉદ્ધવને સમજાવતાં કહ્યું કે, જન્મ, જેને માણસ પોતાનું જ સ્વરૂપ માને છે, તે પણ માત્ર ઇન્દ્રિયોના વિષયોને સ્વીકારવાનું એક સ્વપ્ન કે કલ્પના જેવું છે. જેમ આપણે ભૂતકાળના સ્વપ્નને યાદ રાખતા નથી, તેમ જ, નવા અવસ્થામાં પોતાને પૂર્વાવસ્થાની રીતે નથી ઓળખાતા—પોતે નવા બનીને અનુભવાય છે. આ સંસારમાં ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષયો અને મન—આ ત્રણેય પ્રકૃતિમાં દેખાય છે, પણ અંદર અને બહારનો ભેદ તો મનુષ્ય જ ઊભો કરે છે, જેમ સજ્જન અને દુર્જનના કર્મો ભિન્ન હોય છે. હે પ્રિય, સતત જીવાત્માઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને નષ્ટ પણ થાય છે, પણ સમયની સુક્ષ્મ અને ઝડપી ગતિને કારણે એ દેખાતું નથી. જેમ જ્વાલા, નદીના પ્રવાહ કે વૃક્ષના ફળો સતત બદલાય છે, તેમ જ સર્વ જીવોના અવસ્થાઓ પણ સ્થિર નથી. આ દીવો જ્વાલા કહેવાય છે, પાણી પ્રવાહ કહેવાય છે, અને આ મનુષ્ય મનુષ્ય કહેવાય છે—આવું કહેવાય છે, પણ એ સત્ય નથી; જીવન ચિરસ્થાયી છે એવો ભાવ પણ ખોટો છે. આ મનુષ્ય પોતાના કર્મના બીજથી જન્મે છે કે મૃત્યુ પામે છે એમ માનવું પણ માયા છે; જેમ લાકડામાંથી અગ્નિ દેખાય છે અને પછી અદૃશ્ય થાય છે, તેમ જ. શરીરનાં ગર્ભાધાનથી મૃત્યુ સુધીના નવ અવસ્થાઓ—ગર્ભ, જન્મ, બાળપણ, કિશોરાવસ્થા, યુવાની, પૂર્ણાવસ્થા, વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુ—આ બધું શરીર માટે છે. આ સર્વ પ્રકારના ઉચ્ચ-નીચ શરીરો, કલ્પનાથી બનેલા છે અને ગુણોના સંયોગથી પ્રાપ્ત થાય છે—ક્યારેક કોઈને મળે છે, ક્યારેક ત્યાગી દે છે. પિતા અને પુત્રના સંબંધથી આત્માનો જન્મ કે નાશ માનવામાં આવે છે, પણ જે આવન-જાવનના સાચા સ્વરૂપને જાણે છે, તે માટે આવું લાગુ પડતું નથી. જેમ બીજ અને ફળ જાણનારો વૃક્ષના જન્મ-વિનાશને સમજે છે, પણ પોતે વૃક્ષ નથી, તેમ જ દ્રષ્ટા આત્મા શરીરથી ભિન્ન છે. જે વ્યક્તિ આત્માને પ્રકૃતિથી જુદું નથી ઓળખતો, તે સંયોગથી મોહમાં આવી સંસારમાં ફસાઈ જાય છે. સત્ત્વ ગુણથી દેવતા, રજસથી દાનવ અને મનુષ્ય, અને તમસથી ભૂત-પ્રેત અને પશુઓનું યોનિ પ્રાપ્ત થાય છે—કર્મના પ્રેરણે જીવ આ યોનિઓમાં ભટકે છે. જેમ બીજાની નકલ કરતાં માણસ પણ નાચવા-ગાવા લાગે છે, તેમ બુદ્ધિના ગુણોને જોઈને—even નિષ્ક્રિય મનુષ્ય પણ તેમની નકલ કરે છે. જેમ વહેતા પાણીમાં વૃક્ષો હલતાં દેખાય છે, કે આંખ ફેરવાતાં ધરતી ગતિશીલ લાગે છે, તેમ જ આપણા અનુભવ ભ્રમિત થાય છે. મનની કલ્પનાથી વિષયોના અનુભવ ખોટા છે, સ્વપ્નના દૃશ્યો અસત્ય છે, તેમ આત્મા માટે સંસાર પણ અસત્ય છે, હે દાશાર્હકુલના વંશજ! વિષય ન હોવાથી પણ, જો મનુષ્ય વિષયોમાં મન લગાવે છે તો દુઃખ સ્વપ્નમાં પણ મળે છે, જાગ્રત અવસ્થામાં પણ. અત્યારે, ઉદ્ધવ, તું અસ્થિર ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોમાં લિપ્ત ન થા. આત્મા સાથેની આકૃતિથી ઊપજતો મોહ જોઈ, આ ભ્રાંતિને ઓળખ. કોઈ તને દૂર ફેંકે, દુષ્ટ લોકો તને અપમાન આપે, ઉપહાસ કરે, ઈર્ષ્યા કરે, માર મારશે, બંધન કરશે, કે રોજગારી છીનવી લે—પછી પણ, જો તું કલ્યાણ ઇચ્છે છે તો પોતે પોતાને ઉન્નત કર. અજ્ઞાનીઓ તને થૂંકી નાખે, મૂત્ર કરે, અનેક રીતે તને કંપાવી નાખે—તો પણ, દુઃખમાં પણ, સારા માટે તું પોતાને પોતાના દ્વારા ઊંચો ઉઠાવ. એ સાંભળીને ઉદ્ધવે પ્રશ્ન કર્યો: હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, આ કઠિન ઉપદેશને હું કેવી રીતે સમજું? હે જગતાત્મા, સ્વભાવ તો અત્યંત શક્તિશાળી છે—મને લાગે છે કે આ સહન કરવું વિદ્વાનો માટે પણ અઘરું છે; સિવાય કે જે તારા ધર્મમાં સ્થિર, શાંત અને તારા ચરણોમાં શરણાગત છે. બૃહસ્પતિએ બ્રહ્મવિદ્યા અને હરિએ આત્મસ્વરૂપમાં, ગૌ, ગુરુ અને બ્રાહ્મણોની સેવા દ્વારા, વિશ્વક્ષેનનું અનુસરણ કર્યું છે. ત્રણેય લોકના મનુષ્યો સ્ત્રીઓના કાનમાં, સ્તુતિ અને ગીત દ્વારા પ્રવેશ કરે છે, જેમ રામ સજ્જનોમાં પ્રવેશ કરે છે. ભોજન અને હવન દ્વારા યજમાનની પત્નીઓમાં પ્રસન્નતા થાય છે. એ સમયે ગોપાલોએ કહ્યું: હે રામ, હે મહાબાહુ, હે કૃષ્ણ, દુષ્ટોના વિનાશક, અમને ભૂખ લાગી છે, કૃપા કરીને અમારું દુઃખ દૂર કરો. શ્રીશુકદેવજીએ કહ્યું: ગોપાલોનું આવું વચન સાંભળીને દેવકીનંદન ભગવાને, જે ભક્ત બ્રાહ્મણપત્ની માટે ઉચ્ચાર્યું હતું, તેવું કહ્યુ: બ્રાહ્મણો જ્યાં અંગિરસ યજ્ઞ કરી રહ્યા છે, ત્યાં જાઓ. ગોપાલો, અમારા દ્વારા મોકલવામાં આવેલું પાકેલું અન્ન માગો—મારા અને રામના નામ લઈને. ભગવાનના આદેશથી ગોપાલો યજ્ઞસ્થળે ગયા અને વિધાન પ્રમાણે, હાથ જોડીને, બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરી, જમીન પર દંડવત્ થઈ, વિનયપૂર્વક કહ્યું: હે ધરાધિપતિઓ, કૃષ્ણના આજ્ઞાપત્ર તરીકે અમે આવ્યા છીએ. જાણો કે અમે રામ દ્વારા મોકલાયેલા ગોપાલો છીએ; તમારો કલ્યાણ થાય. હે ધર્મજ્ઞ બ્રાહ્મણો, રામ અને અચ્યૂત અહીં નજીક જ ગાયો ચરાવી રહ્યા છે; તેમને ભૂખ લાગી છે અને તેઓ તમારી પાસે ભોજન માગે છે. જો તમારો વિશ્વાસ હોય, તો કૃપા કરીને તેમને પાકેલું અન્ન આપો. હે શ્રેષ્ઠો, પશુયાગ કે સૌત્રામણી વિધિ સિવાય—even ઉપવાસી યજમાન માટે પણ—ભોજન લેવાથી પવિત્રતા ભૂંગવી નથી. પરંતુ, બ્રાહ્મણોએ—even ભગવાનના નામે વિનંતી સાંભળ્યા છતાં—એ વાતનું ધ્યાન ન આપ્યું; તેઓ નાના-મોટા ઇચ્છાઓમાં વ્યસ્ત, અનેક વિધિ-વિધાનમાં મગ્ન, અને પોતાનાં વયનો અહંકાર ધરાવતા હતા. યજ્ઞનું સ્થાન, સમય, સામગ્રી, મંત્ર, વિધિ, પુરોહિત, અગ્નિ, દેવતા, યજમાન, યજ્ઞ અને ધર્મ—આ બધું પણ એ પરમાત્મા જ છે. પણ એ બ્રાહ્મણો, જેઓ ભગવાન અદોક્ષજને માનવી સમજીને ઓળખી શક્યા નહીં, એમને એ સમજાયું નહીં કે એ સર્વોપરી બ્રહ્મ જ છે. તેઓએ 'યદુઓને આપો' પણ કહ્યું નહીં, અને 'આપશો નહીં' પણ કહ્યું નહીં. ગોપાલો નિરાશ થઈ, કૃષ્ણ અને રામ પાસે પાછા આવ્યા અને બધું જણાવ્યું. આ સાંભળી, જગતના સ્વામી ભગવાન હસ્યા અને ગોપાલોને ફરીથી લોકિક માર્ગ બતાવ્યો: હવે બ્રાહ્મણપત્નીઓ પાસે જાઓ અને કહો કે સંકર્ષણ અને હું બંને આવ્યા છીએ. તેઓ મનથી મારા પર પ્રેમ અને ભક્તિ ધરાવે છે, અને આનંદથી તમને ભોજન આપશે. પછી ગોપાલો બ્રાહ્મણપત્નીઓના ઘરમાં ગયા, તેઓએ તેમને બેઠેલી અને શોભાયમાન જોઈ, નમસ્કાર કર્યો અને વિનયપૂર્વક કહ્યું: હે બ્રાહ્મણપત્નીઓ, અમારો સંદેશ સાંભળો—અહીં નજીક જ, અમે કૃષ્ણ દ્વારા મોકલાયેલા, ગાયો ચરાવી રહ્યા છીએ.