શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાને ગોપીઓ અને ગોપાલકોએ જે શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમની પૂજા કરવા માટે ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી, તે જાણીને, તેમણે કહ્યું: “હે ધર્મમય ગોપીઓ, તમારી ભાવના મને જાણી છે. હું તેને સ્વીકારું છું અને નિશ્ચિતપણે તે પૂર્ણ થશે.” ભગવાને સ્પષ્ટ કર્યું કે, “જે લોકો મનને મારા પર સ્થિર રાખે છે, તેમની ઈચ્છાઓ લાલસામાં પરિવર્તિત થતી નથી, જેમ કે ભાંજેલા અથવા ઉકાળેલા દાણા સામાન્ય રીતે અંકુરિત નથી થતા.” પછી ભગવાને ગોપીઓથી કહ્યું: “હવે, હે ગોપીઓ, વ્રજમાં જાઓ. તમે જે વ્રત પૂર્ણ કર્યું છે, તે મારા પૂજન માટે હતું. આવનારા રાતોમાં, તમે મારા સાથે આનંદ માણશો.” શુકદેવજી કહે છે કે, ભગવાનના આ ઉપદેશ પછી, ગોપીઓ, પોતાની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ, છતાં ભગવાનના કમળ જેવા પગમાં મન મૂકીને, વ્રજમાં પાછી ફરી ગઈ. પછી દેવકીપુત્ર શ્રીકૃષ્ણ પોતાના મોટા ભાઈ અને ગોપાલકો સાથે વ્રંદાવન છોડીને દૂર ગાયોને ચરાવવા ગયા. તપ્ત મધ્યાહ્નના સૂર્યના કડક કિરણોથી બચવા માટે વૃક્ષોએ પોતાનો શેડ આપ્યો, ત્યારે કૃષ્ણે વ્રજના વાસીઓ સાથે વાત કરી: “હે સ્ટોકકૃષ્ણ, હે અંશુ, હે શ્રીદામા, સુબલ, અર્જુન, વિશાલ, ઋષભ, તેજસ્વી, દેવપ્રસ્થ, વરુથપા! જુઓ, આ મહાન આત્માઓ, જે બીજા માટે જ જીવે છે. પવન, વરસાદ, સૂર્ય અને ઠંડી સહન કરીને, તેઓ આપણાં રક્ષણ કરે છે.” કૃષ્ણે કહ્યું: “આ વૃક્ષોની જન્મભૂમિ ધન્ય છે, કારણ કે બધા જીવો તેમના પર નિર્ભર છે. સત્યમાં, જેમ સારા લોકો કદી શરણમાં આવેલા લોકોની અવગણના નથી કરતા, તેમ વૃક્ષો પણ કરે છે. પાંદડા, ફૂલો, ફળ, છાંય, મૂળ, છાલ, લાકડું, સુગંધિત રસ, રસ, ભસ્મ અને હાડકાંથી તેઓ ઈચ્છાઓ પૂરી કરે છે.” કૃષ્ણે સમજાવ્યું કે, “અહીં embodied beings માટે સાચી સિદ્ધિ એ છે કે, જીવન, સંપત્તિ, બુદ્ધિ અને વાણીથી હંમેશા સર્વોત્તમ કલ્યાણ માટે કાર્ય કરવું જોઈએ.” પછી, યમુના નદીના કિનારે, વૃક્ષોના નીચા શાખાઓ વચ્ચે, જ્યાં તાજા પાંદડા, ફૂલો અને ફળો હતા, ગોપાલકો અને ભગવાન ગાયોને શુદ્ધ, ઠંડા અને શુભ પાણી પાવડાવ્યા. ત્યારબાદ, પોતે પણ મીઠું પાણી પીધું અને સંતોષ અનુભવ્યો. યમુનાના કિનારે, ગાયોને મનમુક્ત ચરવા દીધા, અને શ્રીકૃષ્ણ તથા રામ, ભૂખ્યા હતા, ત્યારે ગોપાલકોએ કહ્યું: “હે રામ, હે શક્તિશાળી, હે કૃષ્ણ, દુષ્ટોના વિનાશક, આ ભૂખ અમને સતાવે છે; તમે તેનો ઉપાય કરો.” ત્યાં, ગોપાલકો અને ભગવાને જીવન, જન્મ અને મૃત્યુ વિશે ચર્ચા કરી. તેમણે કહ્યું: “વિષયોમાં મગ્ન રહેતા જીવ પોતાને ભૂલી જાય છે; મૃત્યુ એ સંપૂર્ણ ભૂલવાનું છે. જન્મ, જે મનુષ્ય પોતાના સર્વ સ્વરૂપથી અનુભવે છે, તે પણ વિષયોને સ્વીકારવાનો છે—જેમ સ્વપ્ન કે કલ્પના. જેમ આપણે પેહલા સ્વપ્ન કે કલ્પનાને યાદ નથી રાખતા, તેમ એ અવસ્થામાં પણ, માણસ પોતાને નવા રૂપે જુએ છે.” કૃષ્ણે સમજાવ્યું: “ઈન્દ્રિયો, વિષયો અને મનની ત્રણ પ્રકારની પ્રકટતા, પદાર્થમાં દેખાય છે; આંતર અને બાહ્યનો ભાગ માણસો દ્વારા થાય છે, જેમ સારા અને દુષ્ટના કર્મો. હે પ્રિય, જીવો સતત જન્મે છે અને નષ્ટ થાય છે; સમયની સૂક્ષ્મ અને અદૃશ્ય ગતિથી, આ દેખાતું નથી.” “જેમ જ્યોત, પ્રવાહ અને વૃક્ષના ફળ, તેમ દરેક જીવોના અવસ્થાઓ અને યુગો નિશ્ચિત થાય છે. આ દીવો ‘જ્યોત’ કહેવાય છે, આ પાણી ‘પ્રવાહ’, અને આ વ્યક્તિ ‘માણસ’—આ બધા શબ્દો ખોટા છે, જેમ જીવનની સ્થાયીત્વની કલ્પના ખોટી છે.” “મનુષ્ય પોતાના કર્મના બીજથી જન્મે છે, કે સાચે મરે છે, એવું માનવું ભૂલ છે; જેમ લાકડામાંથી આગ દેખાય છે અને નષ્ટ થાય છે, પણ આગનું સ્વરૂપ અલગ છે.” “શરીરની નવ અવસ્થાઓ છે—ગર્ભાધાન, ગર્ભ, જન્મ, બાળપણ, કિશોરાવસ્થા, યુવાન, પ્રૌઢ, વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુ. વિવિધ ઊંચા-નીચા શરીરો ગુણોના સંયોગથી પ્રાપ્ત થાય છે; ક્યારેક કોઈ આ શરીરો મેળવે છે, ક્યારેક છોડે છે.” “પિતા અને પુત્રથી આત્માનું આવવું અને જવું અનુમાનવામાં આવે છે; પણ જે વસ્તુઓના આવવું-જવું જાણે છે, તે બંનેથી અલગ છે. જેમ વૃક્ષના બીજ અને ફળ જાણનારો તેના જન્મ અને વિનાશને સમજે, પણ પોતે વૃક્ષથી અલગ રહે છે, તેમ જ આત્મા શરીરથી અલગ છે.” “જ્યારે વ્યક્તિ આત્મા અને પ્રકૃતિમાં ભેદ નથી કરે, સંયોગથી મોહિત થાય છે, ત્યારે તે સંસારમાં પ્રવેશ કરે છે. સત્વથી દેવ, રજસથી દાનવ અને માનવ, અને તમસથી ભૂત અને પશુની અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે; કર્મો દ્વારા, મનુષ્ય આ અવસ્થાઓમાં ફેરવાય છે.” “બીજાને નૃત્ય-ગાન કરતા જોઈને, પોતે પણ તેમ કરે છે; બુદ્ધિના ગુણોનું અવલોકન કરીને, નિષ્ક્રિય વ્યક્તિ પણ અનુસરે છે.” “જેમ પાણી વહેતું હોય ત્યારે વૃક્ષો ચાલતા લાગે છે, કે આંખ ફરે ત્યારે પૃથ્વી ફેરતી લાગે છે, તેમ જ અનુભવ ખોટો હોય છે.” “મનના કલ્પનાથી વિષયોની અનુભૂતિ ખોટી છે; સ્વપ્નમાં જે દૃશ્ય હોય છે, તે અસ્તિત્વમાં નથી, તેમ સંસાર પણ આત્મા માટે ખોટો છે.” “વિષયો અસ્તિત્વમાં ન હોય, તો પણ સંસારનો ચક્ર બંધ થતો નથી; વિષયોમાં મન મૂકનારને, દુ:ખ સ્વપ્નમાં પણ થાય છે, જેમ જાગૃત અવસ્થામાં.” “તેથી, હે ઉદ્ધવ, અસ્થિર ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોમાં રમી ન જશો. આત્મા પકડવાથી ઉપજતી ગડબડને જુઓ અને માયાજાળને ઓળખો.” “કોઈ પણ અવસ્થામાં, બહાર ફેંકાઈ, દુષ્ટોથી અપમાનિત, મજાક उड़ાવવામાં, ઈર્ષાથી, મારવામાં, બંધવામાં, જીવન ગુમાવવામાં—અજ્ઞાનીઓથી થૂકવામાં, મૂત્રમાં ડૂબાવવામાં, અનેક રીતે હલાવવામાં—even then, જે ભલાઈ ઈચ્છે છે, તે પોતાના આત્માથી પોતાને ઊંચા ઉઠાવવું જોઈએ.” ઉદ્ધવએ પૂછ્યું: “હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, હું આ કેવી રીતે સમજું? કૃપા કરીને અમને કહો. આત્મા પર આ અહિતકારક વર્તન સહન કરવું બહુ જ મુશ્કેલ છે, હે જગતના આત્મા—even for the wise, for nature is powerful. માત્ર તેઓ, જે તમારા ધર્મમાં, શાંતિમાં અને પગમાં શરણ લઈ છે, તે જ કરી શકે.” “બૃહસ્પતિ બ્રહ્મના સિદ્ધાંતમાં, અને હરિ આત્મસાક્ષાત્કારની અવસ્થામાં, ગાય, ગુરુ અને બ્રાહ્મણોમાં ભક્તિ રાખીને, વિષ્ણુના માર્ગે ચાલે છે.” “ત્રણે લોકના લોકો, સ્ત્રીઓના કાનમાં પ્રશંસા અને ગીત દ્વારા પ્રવેશ કરે છે, જેમ રામ સજ્જનોમાં કરે છે.” “અન્ન અને અર્પણથી, યજ્ઞકર્તાઓની પત્નીઓમાં પ્રસાદ થાય છે.” ગોપાલકોએ કહ્યું: “હે રામ, હે શક્તિશાળી, હે કૃષ્ણ, દુષ્ટોના વિનાશક, આ ભૂખ અમને સતાવે છે; તમે તેનો ઉપાય કરો.