શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શુકદેવજી કહે છે: નંદબાબાના વ્રજની યુવાન ગોપીઓએ શિયાળાની પ્રથમ માસમાં કાત્યાયની દેવીની ઉપાસના માટે વર્ત રાખ્યું હતું. તેઓએ માત્ર સરળ ભોજન લેવાતું અને નિષ્ઠાપૂર્વક ઉપવાસ કરતા. દરરોજ વહેલી સવારના સમયે, જ્યારે સૂર્ય ઉગતો, ત્યારે ગોપીઓ યમુનાજળમાં સ્નાન કરીને કિનારે રેતીમાંથી દેવી કાત્યાયનીની પ્રતિમા બનાવતી. પછી તેઓ સુગંધિત ફૂલોની માળાઓ, સુગંધ, ધૂપ, દીવો અને નાના-મોટા ઉપહાર—અંકુરિત દાણા, ફળો અને અનાજ—આપીને દેવીનું પૂજન કરતા. પૂજનકાળે તેઓ મંત્રનો જાપ કરતા: “હે કાત્યાયની, મહાશક્તિશાળી, મહાયોગિની, સર્વોચ્ચ શાસિકા, હે દેવી, નંદનંદન કૃષ્ણ અમારો પતિ બને—એવા અમારા પ્રણામ.” આમ, ગુપ્ત મનથી કૃષ્ણમાં એકાગ્રતા રાખીને, ગોપીઓએ ભદ્રકાળીનું પૂજન અને વર્ત એક મહિનો સુધી કર્યું; તેમનો એક જ અભિલાષ હતો કે નંદનંદન કૃષ્ણ તેમને પતિ રૂપે પ્રાપ્ત થાય. દરરોજ વહેલી સવારે, પોતાની મિત્રો સાથે હાથમાં હાથ નાખીને, તેઓ કૃષ્ણના ગીતો ગાતા-ગાતા યમુનામાં સ્નાન કરવા જતાં. એક દિવસ, જ્યારે તેઓ યમુનાકાંઠે પહોંચી, ત્યારે અગાઉની જેમ પોતાના વસ્ત્રો કિનારે મૂકી, આનંદપૂર્વક કૃષ્ણના ગીતો ગાતા પાણીમાં રમવા લાગી. એ સમયે સર્વ યોગીઓના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણ, ગોપીઓના મનમાં રહેલી ઇચ્છા જાણીને, પોતાના મિત્રો સાથે ત્યાં આવ્યા. તેમણે તરત જ ગોપીઓના વસ્ત્રો લઈ લીધા અને નજીકના કદંબ વૃક્ષ પર ચઢી ગયા. કૃષ્ણ પોતાના મિત્રોને સાથે રાખીને હસતાં-હસતાં ગોપીઓ સાથે રમૂજી ભાષામાં બોલ્યા: “આવો ગોપીઓ, તમારે જે વસ્ત્રો છે તે અહીંથી પોતપોતાનું લઈ જાવ; હું સાચું બોલું છું, મજાક નથી કરતો. જો તમે વ્રતથી થાકી ગઈ હો, તો આવો.” કૃષ્ણે ઉમેર્યું: “હું ક્યારેય ખોટું બોલ્યો નથી, આ મારા મિત્રો પણ જાણે છે. હે સૌંદર્યવંતી ગોપીઓ, એક-એક કરીને આવો અને વસ્ત્રો લઈ જાવ, બધાએ સાથે નહીં.” કૃષ્ણની આ રમૂજી વાતો સાંભળી, ગોપીઓ પ્રેમથી વિહલ થઈ, એકબીજાને લજ્જાવશ નજરે જોયા, સ્મિત કર્યું, પણ પાણીમાંથી બહાર આવી ન શકી. કૃષ્ણ એમ જ રમૂજ કરતાં રહી, ત્યારે ગોપીઓ ઠંડા પાણીમાં ગરદન સુધી ડૂબેલી, કંપતી, મનમાં ઉથલપાથલ અનુભવી, કૃષ્ણને વિનવણી કરવા લાગી: “હે નંદનંદન, અમારો માન રાખો; તમે વ્રજના વખાણને પાત્ર છો. અમારે વસ્ત્રો પાછા આપો, અમે કંપી રહ્યા છીએ.” બીજી ગોપી બોલી: “હે શ્યામસુંદર, અમે તમારી દાસી છીએ અને તમે જે કહેશો તે કરીએ; અમારે વસ્ત્રો આપે દો, હે ધર્મજ્ઞ, નહીં તો અમે રાજાને ફરિયાદ કરીશું.” શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: “જો તમે સાચે જ મારી દાસી હો અને જે કહું તે કરશો, તો આ નિર્દોષ સ્મિતવાળી ગોપીઓ અહીં આવો અને વસ્ત્રો લઈ જાવ.” પછી બધી ગોપીઓ ઠંડીથી કંપતી, પોતાના અંગો હાથથી ઢાંકી, પાણીમાંથી બહાર આવી. તેમને એમના દયનિય અવસ્થામાં જોઈ, કૃષ્ણ તેમના શુદ્ધ ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ, વસ્ત્રો ખભા પર રાખી, સ્મિત સાથે પ્રેમથી બોલ્યા: “તમે વ્રત રાખીને નિર્વસ્ત્ર જળમાં પ્રવેશી ગઈ, જે દેવતાઓ સામે અપમાન છે. હવે હાથ જોડીને, નમન કરીને આ દોષ ટાળો અને પછી વસ્ત્રો પેહરી લો.” અચ્યૂતના વચન સાંભળી, ગોપીઓ સમજી ગઈ કે નિર્વસ્ત્ર સ્નાન કરવું વ્રતવિરોધી છે. તેમનો અભિપ્રાય પૂર્ણ કરવા, એમણે કૃષ્ણના આદેશને પોતાનું વિધિવત્ પૂર્ણિ-કર્મ માન્યું, કારણ કે તે સ્વયં કૃષ્ણ દ્વારા નિર્દેશિત હતું—અપવિત્રતા નહોતી. ગોપીઓએ નમન કર્યું ત્યારે દેવકીનંદન કૃષ્ણ, દયાવશ થઈ, પ્રસન્નતાથી એમને વસ્ત્રો પરત આપ્યા. ગોપીઓને મજાકમાં ત્રાસ આપ્યો હતો, લજ્જિત પણ કર્યા હતા, તેમ છતાં ગોપીઓએ કૃષ્ણ પર રોષ કર્યો નહીં; તેમને તો માત્ર કૃષ્ણના સંગમાં આનંદ જ અનુભવાયો. વસ્ત્રો પહેરીને પણ ગોપીઓના મનમાં એક જ અભિલાષ હતો—કૃષ્ણના દર્શનનો. તેઓ લજ્જાવશ નજર નીચે કરી કૃષ્ણ પાસે જ ઊભી રહી. કૃષ્ણે એમના મનની ઈચ્છા જાણી, વ્રત પૂર્ણ કરનાર ગોપીઓને કહ્યું: “હે સતીકુમારીઓ, તમે મને પૂજવા ઇચ્છો છો, એ મને ખબર છે. હું એમાં પ્રસન્ન છું અને તમારી ઈચ્છા પૂર્ણ થશે.” કૃષ્ણે સમજાવ્યું: “જેના મનમાં હું જ સ્થિર છું, તેમની ઈચ્છા કદી કામવાસનામાં ફેરવાતી નથી; જેમ કે શેકેલા અથવા ઉકાળેલા દાણા પુનઃ અંકુરિત થતા નથી.” પછી કૃષ્ણે કહ્યું: “હવે તમે વ્રજ પરત જાવ, તમારું વ્રત પૂર્ણ થયું. આવનારી રાત્રીમાં તમે મારા સંગ સાથે આનંદ માણશો, કારણ કે તમારું વ્રત મારી પૂજાને અર્પિત હતું.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના આ વચનો સાંભળી, ગોપીઓએ મનમાં કૃષ્ણના ચરણોમાં ધ્યાન રાખીને—even though it was difficult for them—વ્રજ તરફ પાછા ફરી. પછી દેવકીનંદન કૃષ્ણ, પોતાના ગોપમિત્રો સાથે, વૃન્દાવન છોડીને પોતાના દાદા બલરામ સાથે દૂરે ગાયો ચરાવવા ગયા. મધ્યાહ્નના તીવ્ર તપતાં સૂર્યની કિરણોથી બચવા, વૃક્ષો પોતે જ છાંયો આપતા હતા, એ જોઈ કૃષ્ણે વ્રજના વાસીઓને કહ્યું: “હે સ્તોકકૃષ્ણ, અંશુ, શ્રીદામા, સુબલ, અર્જુન, વિશાળ, ઋષભ, તેજસ્વી, દેવપ્રસ્થ, વરુથાપ! જુઓ, આ મહાન આત્માઓ, વૃક્ષો, પોતાના પરોપકાર માટે જીવતા છે. પવન, વરસાદ, તડકો કે ઠંડી સહન કરીને પણ, તેઓ અમને રક્ષા કરે છે.” કૃષ્ણે ઉમેર્યું: “વૃક્ષોની જન્મધૂળી ધન્ય છે—બધા જીવો એમના પર આધાર રાખે છે. સાચા સદ્ગુણવાળા, કદી પણ આશ્રય માગનારને ત્યજી દેતા નથી. પાંદડા, ફૂલો, ફળો, છાંયો, મૂળ, છાલ, લાકડું, સુગંધિત રસ, રસ, રાખ, અસ્થિ—આ બધાથી તેઓ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે.” “શરીરધારી જીવ માટે આ જ જન્મનું સાચું ફળ છે—સदैવ પોતાના પ્રાણ, ધન, બુદ્ધિ અને વાણીથી સર્વોત્તમ કલ્યાણ માટે કાર્ય કરવું.” આ રીતે, કૃષ્ણ અને ગોપમિત્રો, વૃક્ષોની તાજી ડાળીઓ, ફૂલો અને પાંદડીઓથી ભરેલા વહેલા રસ્તાથી યમુનામાં પ્રવેશ્યા. ત્યાં, શુદ્ધ, ઠંડા અને શુભ જળથી ગાયોને પાણી પાવડાવ્યા અને પોતે પણ તૃપ્તિપૂર્વક પીધું. યમુનાના કાંઠે, ગાયોને મનમુકીને ચરવા દીધા, કૃષ્ણ અને બલરામ પાસે આવ્યા ત્યારે ગોપમિત્રોએ ભૂખ લાગ્યાની વાત કરી. કૃષ્ણે સમજાવ્યું: “વિષયવાસનામાં તદ્દન મગ્ન રહેતા જીવ પોતાને ભૂલી જાય છે; મૃત્યુ એ સંપૂર્ણ ભૂલવાનો કારણ છે. જન્મ પણ, જે વ્યક્તિ પોતાના સર્વ સ્વરૂપથી અનુભવે છે, તે પણ વિષયગ્રહણની સ્થિતિ છે—જેમ કે સ્વપ્ન કે કલ્પના.” આ રીતે, વ્રજમાં ગોપીઓએ કાત્યાયની વ્રત પૂર્ણ કર્યું, કૃષ્ણએ એમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ આશીર્વાદ આપ્યા અને ગોપમિત્રો સાથે વનમાહોલમાં ગાયો ચરાવા, વૃક્ષોના કલ્યાણ અને જીવનના સત્ય વિશે ઉપદેશ આપ્યો.